نویسنده: دکتر نیما اردلان
متخصص روانشناسی کودک و نوجوان
شب ادراری یا بیاختیاری ادرار در خواب یکی از مشکلات شایع در دوران کودکی است که میتواند نگرانی زیادی برای خانوادهها ایجاد کند. بسیاری از والدین تصور میکنند شب ادراری نشانهای از «تنبلی» یا «بیتوجهی» کودک است، در حالیکه از دیدگاه علمی، این پدیده معمولاً ناشی از ترکیبی از عوامل زیستی، رشدی و روانشناختی است و در اغلب موارد قابل درمان میباشد.
بر اساس گزارش مؤسسه ملی تعالی در مراقبت و سلامت بریتانیا (NICE, CG111)، حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد کودکان پنجساله حداقل ماهی یکبار شبادراری دارند، و این میزان با افزایش سن کاهش مییابد. با این حال، حدود ۲ تا ۳ درصد نوجوانان بالای ۱۲ سال همچنان با این مشکل مواجه هستند.
هدف این مقاله، ارائهی یک راهنمای علمی، کاربردی و در عین حال روان برای والدین است تا بتوانند دلایل شبادراری را بهتر درک کرده و بر اساس روشهای توصیهشده، به فرزند خود کمک کنند تا بر این مشکل غلبه کند.
درک علمی شبادراری
تعریف شبادراری
شبادراری به تخلیه غیرارادی ادرار در هنگام خواب گفته میشود که پس از سن پنجسالگی (زمانی که انتظار میرود کنترل ادرار بهدست آمده باشد) اتفاق میافتد.
این اختلال به دو نوع اصلی تقسیم میشود:
شبادراری اولیه (Primary Enuresis): کودک هرگز بهطور مداوم شبها خشک نبوده است.
شبادراری ثانویه (Secondary Enuresis): کودک مدتی (حداقل شش ماه) خشک بوده، اما دوباره دچار شبادراری شده است.
شیوع و عوامل مؤثر
شبادراری پدیدهای بسیار شایع است و در بیشتر موارد بدون بیماری جسمی خاصی رخ میدهد.
عوامل مؤثر شامل:
تأخیر در بلوغ سیستم عصبی: مغز هنوز سیگنالهای پر شدن مثانه را بهطور کامل تشخیص نمیدهد.
تولید بیش از حد ادرار در شب: برخی کودکان در شب هورمون ضد ادراری (ADH) کافی ترشح نمیکنند.
مثانهی کوچک یا پرتحرک: ظرفیت مثانه در طول شب کافی نیست.
ژنتیک: اگر یکی از والدین در کودکی دچار شبادراری بوده، احتمال بروز آن در کودک تا ۷۵٪ افزایش مییابد.
عوامل روانشناختی: اضطراب، تغییر در محیط (مانند تولد خواهر یا برادر جدید، فوت، جدایی یا مناقشات والدین یا استرس تحصیلی) میتواند شبادراری را تشدید کند.
پیامدهای عاطفی و اجتماعی
کودکانی که شبادراری دارند ممکن است احساس شرم، خجالت و کاهش اعتمادبهنفس داشته باشند. برخی والدین نیز بهاشتباه با تنبیه یا سرزنش واکنش نشان میدهند که میتواند اضطراب را افزایش داده و روند درمان را دشوارتر کند.
تأکید میشود که برخورد والدین باید همدلانه و بدون سرزنش باشد و هرگونه اقدام درمانی باید با مشارکت فعال کودک انجام گیرد.
ارزیابی و تشخیص شبادراری
اهمیت گفتوگوی باز با والدین و کودک
نخستین گام در مدیریت شبادراری، برقراری گفتوگویی آرام و بدون قضاوت بین والدین، کودک و درمانگر است. هدف این گفتوگو، درک دقیق الگوهای خواب، میزان مایعات مصرفی، و سابقه خانوادگی است.
در این مرحله، جمعآوری اطلاعات شامل موارد زیر اهمیت دارد:
سن شروع شبادراری و دفعات آن در هفته،
مصرف مایعات (بهویژه قبل از خواب)،
سابقه خشکی شبها،
عادات خواب و بیداری،
و وجود علائم جسمی مانند درد، تکرر ادرار یا خیس کردن در روز.
بررسیهای پزشکی پایه
در اغلب موارد، شبادراری بدون علت جسمی خطرناک است. با این حال، توصیه میشود پزشک موارد زیر را بررسی کند تا بیماریهای زمینهای رد شوند:
عفونتهای ادراری،
یبوست مزمن،
دیابت یا مشکلات کلیوی،
و اختلالات عصبی.
در صورت طبیعی بودن معاینه و آزمایشها، نیازی به بررسیهای پیچیدهتر نیست.
ارزیابی عوامل روانشناختی
در برخی کودکان، شبادراری با اضطراب یا مشکلات هیجانی همراه است. در این موارد، درمانگر کودک (روانشناس یا مشاور) باید وضعیت عاطفی، روابط خانوادگی و تجربههای استرسزا را بررسی کند.
در مرکز خدمات تخصصی روانشناختی و مشاوره کودک و نوجوان داوین، ارزیابیهای روانشناختی بهصورت تخصصی انجام میشود تا علتهای هیجانی یا رفتاری احتمالی شناسایی و درمان شوند.
درمانها و مداخلات غیردارویی برای مدیریت شبادراری
۱. آموزش و آگاهی والدین و کودک
اولین و شاید مهمترین مرحله در درمان شبادراری، آموزش صحیح به خانواده و کودک است.
بسیاری از والدین بدون آگاهی کافی، از تنبیه، محرومیت یا تحقیر کودک استفاده میکنند؛ در حالی که بهصراحت تأکید میشود:
«هیچگاه نباید کودک بهدلیل شبادراری تنبیه یا شرمنده شود، زیرا کنترل ادرار در خواب خارج از اراده اوست.»
در جلسات آموزشی، والدین میآموزند:
از جملات تشویقآمیز استفاده کنند (مثلاً «میدانم که داری تلاش میکنی»)،
شبها کودک را بیدار نکنند مگر به درخواست خودش،
و پس از هر شب خشک، از تقویت مثبت (جایزه کوچک یا تحسین) بهره ببرند.
در مرکز خدمات تخصصی روانشناختی و مشاوره کودک و نوجوان داوین، این آموزشها معمولاً همراه با کاربرگهای تصویری و برنامهی پیگیری خانگی ارائه میشود تا خانواده به شکل منظم و هدفمند درمان را دنبال کند.
۲. تنظیم عادات روزانه و خواب
الف. تنظیم مصرف مایعات
کودک باید در طول روز بهاندازه کافی مایعات بنوشد (حدود ۶ تا ۸ لیوان در روز)،
اما مصرف نوشیدنیها در دو ساعت پایانی قبل از خواب باید کاهش یابد.
نوشیدنیهای حاوی کافئین (مثل چای یا نوشابه) ممنوع هستند.
ب. تخلیهی کامل مثانه قبل از خواب
به کودک یاد دهید قبل از رفتن به رختخواب حتماً مثانه خود را خالی کند.
میتوان از جدول یادآوری یا برچسبهای تصویری برای ایجاد عادت منظم استفاده کرد.
ج. تشویق به بیدار شدن در صورت نیاز
کودک باید بداند اگر احساس پر بودن مثانه داشت، میتواند بیدار شود و به دستشویی برود؛
حتی اگر لازم باشد مسیر را با چراغ خواب روشن یا کوتاهتر کنید تا احساس امنیت بیشتری داشته باشد.
۳. استفاده از جدول پیشرفت (Reward Chart)
استفاده از جدول انگیزشی برای پیگیری شبهای خشک یکی از مؤثرترین مداخلات رفتاری است.
در این روش:
هر شب خشک با برچسب یا ستاره علامتگذاری میشود،
و پس از چند شب خشک متوالی، کودک جایزه کوچکی دریافت میکند.
نکتهی مهم این است که جایزه باید برای تلاش و پیشرفت باشد، نه فقط برای شبهای خشک.
این روش حس کنترل و اعتمادبهنفس را در کودک تقویت میکند و به او انگیزه میدهد که در روند درمان مشارکت فعال داشته باشد.
۴. استفاده از زنگ هشدار شبادراری (Enuresis Alarm)
زنگ هشدار یکی از روشهای تأییدشده در دستورالعمل های تغییر و اصلاح رفتار کودکان است و در درمان شبادراری اولیه بیشترین شواهد موفقیت را دارد.
این دستگاه کوچک، حسگر رطوبت دارد که در لباس زیر کودک نصب میشود؛ بهمحض تماس با رطوبت، زنگ به صدا درمیآید و کودک را بیدار میکند.
در طول چند هفته، مغز کودک یاد میگیرد تا قبل از ادرار، احساس نیاز را تشخیص دهد و بیدار شود.
میزان موفقیت این روش حدود ۷۰٪ گزارش شده است، اما نیاز به صبر و پیگیری مداوم دارد (معمولاً ۸ تا ۱۲ هفته).
اگر خانواده در اجرای آن احساس خستگی یا اضطراب کنند، حضور یک مشاور رفتاری برای پشتیبانی بسیار مفید است.
۵. رفتاردرمانی ترکیبی
در مواردی که فقط زنگ هشدار کافی نباشد، پیشنهاد میشود از ترکیب روشها استفاده شود؛
مثلاً همراه کردن زنگ هشدار با آموزش مهارتهای رفتاری، پاداشدهی و مشاوره خانوادگی.
در این رویکرد، درمانگر به والدین کمک میکند:
اضطراب یا احساس گناه کودک را کاهش دهند،
روشهای صحیح تشویق و گفتگو را تمرین کنند،
و از فشار روانی خانواده بکاهند.
۶. درمان شبادراری ثانویه (در اثر استرس یا اضطراب)
اگر کودک پس از مدتی خشکی دوباره دچار شبادراری شده است، معمولاً علت روانی یا هیجانی دارد.
در چنین مواردی، مداخلات روانشناختی ضروری است؛
از جمله:
درمان شناختی ـ رفتاری (CBT) برای کاهش اضطراب،
بازیدرمانی برای کودکان خردسال،
و مشاوره خانوادگی برای حل تعارضات یا فشارهای عاطفی در خانه.
در مرکز خدمات تخصصی روانشناختی و مشاوره کودک و نوجوان داوین، متخصصان با رویکرد ترکیبی (رفتاری، هیجانی و خانوادگی) به والدین و فرزندان برای حل چالشهای رفتاری و هیجانیشان کمک خواهند کرد.
درمانهای دارویی در شبادراری
اگرچه در بیشتر موارد شبادراری با مداخلات رفتاری و آموزشی برطرف میشود، اما در بعضی کودکان و نوجوانان، ممکن است نیاز به درمان دارویی نیز وجود داشته باشد. این تأکید وجود دارد که دارو باید پس از اجرای کامل روشهای غیردارویی و با نظارت پزشک متخصص تجویز شود.
۱. داروی دسموپرسین (Desmopressin)
این دارو بیشترین کاربرد را در درمان شبادراری دارد. دسموپرسین شبیه هورمون طبیعی ضدادراری (ADH) است و به کاهش تولید ادرار در هنگام خواب کمک میکند.
نکات مهم مصرف دسموپرسین:
مصرف فقط با تجویز پزشک مجاز است.
باید حداقل یک ساعت قبل از خواب مصرف شود.
کودک نباید تا صبح مایعات بنوشد (برای پیشگیری از کاهش سدیم خون).
درمان معمولاً ۳ ماه ادامه مییابد و در صورت بهبودی، بهتدریج قطع میشود.
این دارو برای کودکانی مؤثرتر است که مثانهی کوچک یا تحریکپذیر ندارند، اما در شب ادرار زیادی تولید میکنند.
۲. داروهای دیگر (در موارد خاص)
اگر کودک به دسموپرسین پاسخ ندهد یا مثانهی بیشفعال داشته باشد، پزشک ممکن است داروهای ضداسپاسم مثانه مانند اکسیبوتینین یا تولترودین را بررسی کند.
در برخی موارد نادر، ترکیب دسموپرسین و داروهای ضداسپاسم برای کنترل بهتر علائم توصیه میشود.
تأکید میشود که هیچ دارویی نباید جایگزین آموزش و رفتاردرمانی شود؛ دارو تنها تکمیلکنندهی درمان رفتاری است و در صورت نیاز حتماً باید زیر نظر پزشک متخصص و با پیگری مصرف شود.
پیگیری، پیشگیری از عود و نقش والدین
۱. پیگیری منظم با درمانگر
درمان شبادراری معمولاً به چند هفته یا ماه زمان نیاز دارد. جلسات پیگیری با روانشناس یا پزشک باید بهصورت منظم برگزار شود تا روند درمان ارزیابی شود.
اگر پس از چند هفته پیشرفتی مشاهده نشود، لازم است دوباره بررسی روانشناختی و محیطی انجام گیرد.
۲. پیشگیری از بازگشت علائم
گاهی پس از یک دوره خشکی، شبادراری مجدداً ظاهر میشود.
در چنین شرایطی:
آرامش خود را حفظ کنید،
کودک را سرزنش نکنید،
و دوباره از جدول پاداش یا روشهای آموزشی استفاده کنید.
در صورت تکرار، بهتر است با یک متخصص مشاوره کنید تا عوامل احتمالی مانند استرسهای جدید، تغییرات خانوادگی یا اضطراب تحصیلی شناسایی شوند.
شبادراری در نوجوانان
گرچه بیشتر کودکان تا ۱۲ سالگی بر شبادراری غلبه میکنند، اما در برخی نوجوانان نیز این مشکل ادامه مییابد. توصیه میشود که در این گروه، رویکرد درمان باید همدلانه و غیرتحقیرآمیز باشد، زیرا فشار روانی در نوجوانان شدیدتر است.
توصیههای کاربردی برای والدین نوجوانان
گفتوگو را با احترام و بدون قضاوت آغاز کنید.
اجازه دهید نوجوان در تصمیمگیریهای درمانی نقش داشته باشد.
از سرزنش یا شوخیهای ناراحتکننده بپرهیزید.
در صورت بروز احساس خجالت یا گوشهگیری، حتماً از مشاور یا روانشناس نوجوان کمک بگیرید.
در مرکز خدمات تخصصی روانشناختی و مشاوره کودک و نوجوان داوین، برنامههای ویژهای برای مشاوره فردی و گروهی نوجوانان طراحی شده است تا عزتنفس آنان در فرآیند درمان حفظ شود.
نقش حمایت روانی در درمان شبادراری
در بسیاری از موارد، شبادراری میتواند نشانهای از فشار روانی یا اضطراب درونی کودک باشد.
درمانهای روانشناختی در این شرایط بسیار مؤثرند.
از جمله:
بازیدرمانی: برای کودکان خردسال که قادر به بیان احساسات نیستند.
درمان شناختیـرفتاری (CBT): برای کاهش اضطراب و افزایش کنترل ذهنی بر بدن.
مشاوره خانوادگی: برای بهبود روابط، کاهش تنشها و افزایش درک والدین از نیازهای کودک.
ترکیب این رویکردها با آموزش صحیح و نظارت پزشکی، در بیش از ۸۰٪ کودکان منجر به بهبود پایدار میشود.
جمعبندی و توصیههای پایانی برای والدین
۱. شبادراری قابل درمان است، نه نشانهی تنبلی.
با آگاهی، صبر و همکاری خانواده، اکثر کودکان در عرض چند ماه بهبود مییابند.
۲. تشویق بهتر از سرزنش است.
حتی پیشرفتهای کوچک را جشن بگیرید تا کودک احساس موفقیت کند.
۳. علت را بیابید، نه مقصر را.
هر کودک دلیلی منحصربهفرد برای شبادراری دارد — از تأخیر در رشد عصبی تا استرسهای عاطفی.
۴. از متخصصان کمک بگیرید.
مشاوره با روانشناس کودک میتواند روند درمان را تسریع و از آسیبهای هیجانی جلوگیری کند.
۵. به خودتان زمان بدهید.
فرآیند یادگیری کنترل شبانه ادرار زمانبر است، اما با ثبات و حمایت عاطفی نتیجهبخش خواهد بود.
اگر شما والدین گرامی با مشکل شبادراری فرزندتان روبهرو هستید و نمیدانید از کجا باید شروع کنید،
تیم متخصصان مرکز خدمات تخصصی روانشناختی و مشاوره کودک و نوجوان داوین آمادهاند تا با ارزیابی دقیق، برنامه درمانی اختصاصی برای کودک شما طراحی کنند.
هر کودک در مسیر رشد خود گامهایی دارد که نیازمند درک، صبر و عشق والدین است.
ما در مرکز داوین در کنار شما هستیم تا این مسیر را با آرامش و اطمینان طی کنید.
منابع:
.NICE. Bedwetting in under 19s: assessment and management (CG111), updated 2021
.Canadian Paediatric Society. Evaluation and management of nocturnal enuresis in children, 2020
.National Health Service (NHS). Understanding bedwetting: causes and treatment, 2023
می توانید از طریق واتس آپ یا فرم درخواست مشاوره با ما در تماس باشید.
