نویسنده: دکتر نیما اردلان
متخصص روانشناسی کودک و نوجوان
دیابت در کودکان و نوجوانان دیگر یک بیماری نادر نیست...
در دههی اخیر، بهویژه با تغییر الگوی تغذیه، کمتحرکی و افزایش چاقی در سنین پایین، شیوع دیابت در کودکان در سراسر جهان بهطور چشمگیری افزایش یافته است.
بر اساس آمار سازمان جهانی بهداشت (WHO)، بیش از ۱/۱ میلیون کودک و نوجوان زیر ۲۰ سال در جهان با دیابت نوع ۱ زندگی میکنند، و متأسفانه تعداد مبتلایان به دیابت نوع ۲ در کودکان نیز در حال افزایش است — بیماریای که پیشتر فقط در بزرگسالان مشاهده میشد.
اگرچه دیابت یک بیماری مزمن است، اما با تشخیص زودهنگام، آموزش صحیح و مراقبت روانی و رفتاری مناسب، میتوان به کودکان و نوجوانان مبتلا کمک کرد تا زندگی طبیعی، فعال و شاد داشته باشند.
راهنمای علمی (NICE NG18) تأکید دارد که درمان در کودکان و نوجوانان تنها به کنترل قند خون محدود نمیشود، بلکه باید ابعاد روانی، خانوادگی و اجتماعی را نیز در نظر گرفت؛
زیرا احساس متفاوت بودن، ترس از تزریق، رژیم غذایی و محدودیتهای روزمره میتواند بر روحیه و اعتمادبهنفس کودک اثرگذار باشد.
هدف این مقاله، ارائهی یک راهنمای جامع و کاربردی برای والدین، معلمان و مشاوران است تا بدانند:
چگونه میتوانند از کودک یا نوجوان مبتلا به دیابت، به شیوهای علمی و در عین حال انسانی و مهربانانه حمایت کنند.
دیابت چیست؟
دیابت (Diabetes Mellitus) یک بیماری مزمن است که در آن بدن نمیتواند سطح قند (گلوکز) خون را بهطور طبیعی تنظیم کند.
گلوکز منبع اصلی انرژی بدن است، و تنظیم آن به کمک هورمون انسولین — که توسط پانکراس (لوزالمعده) ترشح میشود — انجام میگیرد.
زمانی که ترشح یا عملکرد انسولین دچار اختلال شود، قند خون افزایش یافته و در درازمدت میتواند به اندامهایی مانند چشم، کلیه، قلب و اعصاب آسیب برساند.
در کودکان و نوجوانان، دو نوع اصلی دیابت وجود دارد:
نوع ۱ و نوع ۲ در کودکان
دیابت نوع ۱ (Type 1 Diabetes)
شایعترین نوع دیابت در کودکان و نوجوانان است (حدود ۹۰٪ موارد).
سیستم ایمنی بدن به اشتباه سلولهای تولیدکنندهی انسولین در پانکراس را از بین میبرد.
در نتیجه، بدن بهطور کامل فاقد انسولین میشود و برای زنده ماندن، کودک باید انسولین تزریق کند.
این نوع دیابت معمولاً در سنین ۵ تا ۱۵ سالگی بروز میکند، اما ممکن است از شیرخوارگی تا جوانی نیز دیده شود.
علائم شایع نوع ۱:
تشنگی شدید و ادرار مکرر (حتی در شب)
کاهش وزن ناگهانی
خستگی و بیحالی
تاری دید
تهوع و استفراغ در مراحل پیشرفته
دیابت نوع ۱ یک بیماری خودایمنی است و ارتباطی با تغذیه یا وزن ندارد.
تأخیر در تشخیص میتواند به وضعیت خطرناک کتواسیدوز دیابتی (DKA) منجر شود.
دیابت نوع ۲ (Type 2 Diabetes)
در گذشته فقط در بزرگسالان دیده میشد، اما امروزه در نوجوانان (بهویژه بین ۱۰ تا ۱۸ سالگی) در حال افزایش است.
در این نوع، بدن هنوز انسولین تولید میکند، اما سلولها به آن مقاوم میشوند (Insulin Resistance).
مهمترین عوامل خطر شامل چاقی، کمتحرکی، رژیم غذایی پرقند و سابقه خانوادگی است.
علائم نوع ۲:
افزایش تشنگی و ادرار
افزایش اشتها
خستگی
اضافه وزن یا چاقی شکمی
در برخی موارد بدون علامت و فقط با آزمایش مشخص میشود
دیابت نوع ۲ در بسیاری از موارد با تغییر سبک زندگی، تغذیه سالم و فعالیت بدنی منظم قابل کنترل است و حتی میتواند بهبود یابد.
چرا آگاهی والدین و معلمان حیاتی است؟
تشخیص زودهنگام در کودکان میتواند از بروز عوارض جدی جلوگیری کند.
NICE تأکید میکند که آموزش و آگاهی نهتنها برای والدین، بلکه برای معلمان، مربیان ورزشی و همکلاسیها نیز ضروری است؛
زیرا کودک مبتلا بخش بزرگی از روز را در مدرسه سپری میکند و در صورت افت یا افزایش قند خون نیاز به واکنش سریع دارد.
علائم هشداردهندهای که نباید نادیده گرفته شوند:
تشنگی مداوم، حتی در هوای خنک
ادرار مکرر و شبادراری تازه ایجادشده
کاهش وزن یا اشتهای غیرعادی
خوابآلودگی، عصبانیت یا کاهش تمرکز
عفونتهای پوستی یا قارچی مکرر
اگر یکی از این نشانهها بیش از چند روز ادامه داشت، باید آزمایش قند خون انجام شود.
تأثیر دیابت بر روان کودک و خانواده
دیابت، فقط یک بیماری جسمی نیست — بلکه تجربهای عاطفی و اجتماعی برای کل خانواده است.
کودکان ممکن است احساس کنند متفاوت از دیگراناند، از تزریق روزانه بترسند یا از رژیم غذایی خاص خود خجالت بکشند.
در برخی موارد، کودک ممکن است از احساس گناه یا خشم نسبت به بدن خود رنج ببرد.
در این شرایط، حمایت روانشناختی و آموزش والدین اهمیت حیاتی دارد.
توصیههایی برای حمایت روانی از کودک مبتلا به دیابت:
برقراری گفتوگوی باز: کودک باید احساس کند میتواند بدون ترس از قضاوت دربارهی بیماریاش صحبت کند.
افزایش حس استقلال: آموزش خودمراقبتی متناسب با سن (مثل چککردن قند خون یا تزریق انسولین زیر نظر والدین).
حمایت مدرسه: معلمان باید بدانند چگونه در مواقع افت قند خون (هیپوگلیسمی) یا افزایش قند خون (هیپرگلیسمی) واکنش نشان دهند.
درمان شناختیـرفتاری (CBT): برای کاهش اضطراب، افسردگی یا ترس از سوزن در برخی کودکان مؤثر است.
تشخیص و ارزیابی علمی دیابت در کودکان
تشخیص دیابت در کودکان بر پایهی علائم بالینی و آزمایش خون است.
مهمترین شاخصها عبارتاند از:
قند خون ناشتا ≥ 126 mg/dl (7 mmol/L)
قند خون تصادفی ≥ 200 mg/dl (11.1 mmol/L) همراه با علائم
HbA1c (میانگین قند سهماهه) ≥ 6.5%
وجود کتواسیدوز در آزمایش ادرار یا خون
در دیابت نوع ۲، ممکن است نیاز به بررسی مقاومت انسولین، چربی خون و شاخص توده بدنی (BMI) باشد.
درمان دیابت در کودکان و نوجوانان
درمان در سنین رشد فقط کنترل قند خون نیست؛ بلکه یک فرآیند چندبُعدی شامل مداخلات پزشکی، تغذیهای، روانی و آموزشی است.
هدف از درمان، حفظ قند خون در محدودهی طبیعی، پیشگیری از عوارض و تقویت احساس استقلال در کودک است.
درمان دیابت نوع ۱
در دیابت نوع ۱، بدن هیچ انسولینی تولید نمیکند. بنابراین، درمان اصلی تزریق منظم انسولین است.
انواع درمانهای انسولینی:
انسولین سریعالاثر (Rapid-acting): برای کنترل قند پس از وعدههای غذایی.
انسولین طولانیاثر (Basal): برای حفظ سطح پایهی انسولین در بدن.
پمپ انسولین (Insulin Pump): وسیلهای کوچک که انسولین را بهصورت مداوم تزریق میکند و در کودکان فعال یا با ترس از تزریق بسیار مؤثر است.
کودکان باید در اسرع وقت پس از تشخیص، توسط تیم تخصصی دیابت کودکان (متشکل از پزشک، پرستار دیابت، روانشناس و متخصص تغذیه) آموزش ببینند.
اهداف کنترل قند خون
قند خون ناشتا: بین 4 تا 7 mmol/L (70–126 mg/dl)
HbA1c کمتر از 6.5%
جلوگیری از هیپوگلیسمی (افت شدید قند خون).
درمان دیابت نوع ۲
در دیابت نوع ۲، درمان معمولاً با تغییر سبک زندگی آغاز میشود.
در بسیاری از کودکان، رژیم غذایی سالم، کاهش وزن و ورزش منظم باعث بهبود چشمگیر یا حتی برگشت بیماری میشود.
اگر کنترل قند خون کافی نباشد، پزشک ممکن است داروی متفورمین (Metformin) را تجویز کند — دارویی که حساسیت سلولها به انسولین را افزایش میدهد.
در موارد نادر یا در صورت مقاومت شدید، ممکن است تزریق انسولین نیز لازم شود.
تغذیه در کودکان مبتلا به دیابت
تغذیه یکی از پایههای اصلی درمان است.
کودک مبتلا به دیابت نیازی به رژیم سخت یا محرومیت ندارد؛ بلکه باید یاد بگیرد چگونه درست بخورد.
اصول تغذیه سالم
مصرف منظم سه وعده غذا و دو میانوعدهی سبک.
پرهیز از نوشیدنیهای شیرین (نوشابه، آبمیوه صنعتی، انرژیزا).
مصرف بیشتر سبزیجات، غلات سبوسدار، پروتئینهای کمچرب و لبنیات کمچربی.
استفاده از میوههای کمقند مثل سیب، توت، هلو و پرتقال به جای شیرینی و شکلات.
هماهنگی وعدهها با زمان تزریق انسولین یا مصرف دارو.
نوشیدن آب کافی در طول روز.
کودکان نباید از خوردن کربوهیدراتها محروم شوند؛ زیرا منبع انرژی اصلی برای رشد هستند.
هدف، تنظیم نوع و میزان آنهاست، نه حذف کامل.
فعالیت بدنی و ورزش
ورزش برای کنترل قند خون و افزایش حس شادی و اعتمادبهنفس در کودکان دیابتی بسیار مفید است.
توصیه می شود
حداقل ۶۰ دقیقه فعالیت بدنی روزانه (پیادهروی، دوچرخهسواری، بازیهای گروهی).
بررسی قند خون قبل و بعد از ورزش.
مصرف میانوعدهی سبک (مثل میوه یا بیسکویت سبوسدار) پیش از فعالیت شدید برای پیشگیری از افت قند خون.
همیشه کودک باید کارت شناسایی دیابت یا دستبند هشدار پزشکی همراه داشته باشد.
پیشگیری از عوارض
پیشگیری، کلید سلامت طولانیمدت است.
کودکانی که از همان ابتدا بهدرستی آموزش میبینند، در بزرگسالی با عوارض کمتری روبهرو خواهند شد.
غربالگریهای ضروری
آزمایش چشم سالانه (Retinopathy) از سن ۱۲ سالگی.
بررسی عملکرد کلیه و فشار خون از سن ۱۱ سالگی.
معاینهی پا برای بررسی جریان خون و حس عصبی.
بررسی سلامت روان حداقل سالی یکبار.
نقش آموزش و رواندرمانی در مدیریت دیابت
آموزش، ستون اصلی درمان دیابت در کودکان است.
کودک باید بداند چرا انسولین تزریق میکند، چه زمانی غذا بخورد، و چگونه در شرایط اضطراری رفتار کند.
برنامههای آموزشی توصیهشده توسط متخصصان مرکز خدمات تخصصی روانشناختی و مشاوره کودک و نوجوان داوین:
Structured Education Programmes
مانند برنامهی DAFNE و KICk-OFF که بر آموزش عملی و خودمدیریتی تمرکز دارند.جلسات رواندرمانی کودکمحور (CBT): برای کاهش اضطراب و احساس ناتوانی.
آموزش والدین: یادگیری مدیریت هیپوگلیسمی، تزریق صحیح انسولین و تغذیهی متعادل.
در مرکز داوین، جلسات آموزشی خانوادهمحور برگزار میشود تا کودک و والدین بهصورت مشترک مهارتهای خودمراقبتی را یاد بگیرند.
حمایت روانی از خانوادهها
زندگی با دیابت برای والدین نیز چالشبرانگیز است.
اضطراب دائمی دربارهی افت قند خون شبانه، نگرانی از آینده یا احساس گناه میتواند سلامت روان خانواده را تهدید کند.
توصیههای روانشناسان مرکز داوین
مراقبت از خود: والدینی که استراحت و حمایت کافی دارند، بهتر میتوانند از فرزندشان مراقبت کنند.
اجتناب از کنترل بیش از حد: استقلال تدریجی کودک را تشویق کنید تا احساس توانمندی کند.
حفظ ارتباط مثبت خانوادگی: دیابت نباید تبدیل به محور اصلی زندگی خانواده شود.
گفتوگوی صادقانه با فرزند: دربارهی احساس ترس، خشم یا ناامیدی با او صحبت کنید.
نقش مدرسه و جامعه در حمایت از کودک دیابتی
مدرسه دومین خانهی کودک است و باید محیطی امن برای او باشد.
توصیههایی برای مدارس
هر مدرسه باید طرح پشتیبانی سلامت فردی (IHP) برای دانشآموزان دیابتی داشته باشد.
کارکنان مدرسه باید بدانند در مواقع افت یا افزایش قند خون چه کنند.
اجازهی همراه داشتن لوازم قند خون و میانوعده در کلاس.
فراهمکردن محیطی بدون تبعیض یا تمسخر.
ارتباط مستقیم میان مدرسه و والدین در شرایط خاص.
ایجاد آگاهی در همکلاسیها میتواند از انزوا و اضطراب اجتماعی کودک پیشگیری کند.
مدیریت بحرانها – افت و افزایش قند خون
افت قند خون (هیپوگلیسمی)
علائم: لرزش، تعریق، رنگپریدگی، سردرد، گیجی یا پرخاشگری.
در این موارد باید فوراً:
به کودک ۱۵ گرم قند سریعالاثر داده شود (مثل آبمیوه طبیعی یا گلوکز).
قند خون ۱۵ دقیقه بعد دوباره بررسی شود.
در صورت تکرار علائم، مرحلهی اول تکرار شود.
افزایش قند خون (هیپرگلیسمی)
علائم: تشنگی زیاد، تکرر ادرار، خستگی، تهوع.
باید میزان انسولین بررسی و تزریق تنظیم شود. در صورت تهوع یا استفراغ، نیاز به بررسی کتواسیدوز (DKA) وجود دارد.
بلوغ و چالشهای نوجوانی
دوران بلوغ برای نوجوانان دیابتی میتواند سختتر باشد.
تغییرات هورمونی باعث نوسانات قند خون میشود، و تمایل به استقلال ممکن است باعث بیتوجهی به درمان گردد.
راهکارها:
برگزاری جلسات مشاورهی فردی برای نوجوانان جهت تقویت مسئولیتپذیری.
استفاده از فناوریهای نو مانند پمپ انسولین هوشمند یا مانیتور مداوم قند (CGM).
گفتوگوهای باز دربارهی اعتمادبهنفس، روابط اجتماعی و احساسات.
آینده و کیفیت زندگی
با پیشرفت علم، چشمانداز زندگی برای کودکان مبتلا به دیابت بسیار روشنتر از گذشته است.
امروزه، با آموزش، فناوریهای نو و حمایت روانی، بسیاری از آنان زندگی کاملاً طبیعی و موفقی دارند.
کودک مبتلا به دیابت میتواند:
ورزشکار حرفهای شود،
به دانشگاه برود،
ازدواج کند و صاحب فرزند شود،
به شرط آنکه یاد بگیرد چگونه بدن و ذهن خود را مدیریت کند.
جمعبندی
دیابت در کودکان و نوجوانان، هرچند بیماری مزمن است، اما پایان خوشی و سلامت نیست.
با آگاهی، آموزش و عشق، میتوان این مسیر را به سفری از رشد، استقلال و امید تبدیل کرد.
تشخیص زودهنگام، درمان علمی و حمایت روانی خانواده سه ستون اصلی مدیریت دیابت هستند.
دعوت از والدین و مراقبان
اگر فرزند شما با دیابت زندگی میکند یا مشکوک به این بیماری است،
مشاورهی تخصصی و آموزش درست میتواند کیفیت زندگی او را دگرگون کند.
در مرکز خدمات تخصصی روانشناختی و مشاوره کودک و نوجوان داوین، تیم تخصصی ما متشکل از روانشناس، مشاور خانواده و درمانگر کودک، بر اساس آخرین راهنماهای علمی و استانداردهای بینالمللی،
برنامههای مشاوره، رواندرمانی و آموزشی ویژهی هر کودک با نیازهای ویژه را طراحی میکند.
با علم، آگاهی و حمایت عاطفی میتوان به کودکان دیابتی کمک کرد تا زندگی سالم و پویایی را تجربه کنند.
منابع:
NICE. NG18: Diabetes (Type 1 and Type 2) in Children and Young People: Diagnosis and Management, 2023
World Health Organization (WHO). Global Report on Diabetes, 2021
American Diabetes Association (ADA). Standards of Care in Diabetes – Children and Adolescents, 2024
International Society for Pediatric and Adolescent Diabetes (ISPAD), 2023
NHS England. Children and Young People’s Diabetes Network, 2022
با ما در تماس باشید...
