تولد نارس، رشد و حمایت آنها، از بدو تولد تا نوجوانی

نویسنده: دکتر نیما اردلان

متخصص روانشناسی کودک ونوجوان

تولد نارس یکی از پدیده‌های شایع و در عین حال چالش‌برانگیز دنیای پزشکی و روان‌شناسی رشد است.
طبق آمار جهانی سازمان بهداشت جهانی (WHO)، حدود ۱ کودک از هر ۱۰ نوزاد در جهان پیش از هفته‌ی ۳۷ بارداری متولد می‌شود.
در ایران نیز برآورد می‌شود بین ۸ تا ۱۲ درصد از نوزادان، نارس به دنیا می‌آیند.

کودکان با تولد نارس در مقایسه با نوزادان رسیده (Full-term)، به‌دلیل ناپختگی اندام‌ها، مغز و دستگاه عصبی مرکزی، در معرض طیفی از چالش‌های رشدی، شناختی و هیجانی قرار دارند.

اما نکته‌ی مهم آن است که با پیگیری رشد مداوم و حمایت روانی‌ـ‌تکاملی مناسب،
اکثر آن‌ها می‌توانند به سطح رشدی طبیعی یا نزدیک به طبیعی دست یابند.

به همین دلیل، راهنمای بین‌المللی (NICE NG72) با هدف ارتقای کیفیت زندگی کودکان نارس و خانواده‌هایشان، بر طراحی برنامه‌های پیگیری بلندمدت و مداخلات چند‌بعدی تأکید می‌کند؛ برنامه‌ای که شامل پایش رشد حرکتی، شناختی، هیجانی و رفتاری از تولد تا نوجوانی است.

در این مقاله، بر اساس یافته‌های علمی این راهنما و تجربه‌ی متخصصان مرکز داوین،
به بررسی جامع موضوع خواهیم پرداخت تا والدین و مراقبان بدانند چگونه می‌توانند
نقشی فعال در مسیر رشد فرزند نارس خود ایفا کنند.

تعریف علمی تولد نارس (Preterm Birth)

از دیدگاه پزشکی، نوزادی نارس محسوب می‌شود که پیش از پایان هفته‌ی ۳۷ بارداری به دنیا آید.
اما در علم رشد، نارس بودن صرفاً به معنای زود به دنیا آمدن نیست؛ بلکه نشان‌دهنده‌ی ناپختگی مغزی، عصبی و هیجانی نیز هست.

بر اساس تقسیم‌بندی سازمان جهانی بهداشت (WHO):

در ظاهر، بسیاری از کودکان با تولد نارس پس از ترخیص از بیمارستان سالم به نظر می‌رسند، اما مشکلات رشد معمولاً در ماه‌ها یا سال‌های بعد آشکار می‌شود — مثلاً در یادگیری، تمرکز، یا مهارت‌های حرکتی ظریف.

چرا پیگیری رشد در کودکان با تولد نارس اهمیت دارد؟

مغز نوزاد در سه ماهه‌ی پایانی بارداری رشد چشمگیری دارد.
زمانی که کودک زودتر از موعد متولد می‌شود، بخشی از این رشد حیاتی در محیط خارج از رحم اتفاق می‌افتد. محیطی که ممکن است به اندازه‌ی رحم مادر، آرام، ایمن و حمایتگر نباشد.

 عوارض شایع در نوزادان نارس

بر اساس راهنمای (NICE NG72)، کودکان با تولد نارس بیشتر در معرض مشکلات زیر قرار دارند:

• تأخیر در رشد حرکتی (نشستن، راه رفتن، گرفتن اشیا)،

• دشواری در تمرکز و توجه پایدار،

• مشکلات گفتاری و زبانی،

• حساسیت‌های هیجانی یا اضطراب جدایی،

• دشواری در تعامل اجتماعی،

• اختلالات یادگیری در سنین مدرسه،

• و در برخی موارد، افزایش خطر اختلال نقص توجه یا بیش‌فعالی (ADHD).

اما خبر خوب این است که با مداخله‌ی زودهنگام می‌توان بیشتر این چالش‌ها را جبران کرد.
هرچه ارزیابی و پیگیری رشد زودتر آغاز شود، احتمال رشد طبیعی و استقلال کودک در آینده بیشتر می‌شود.

اصول پیگیری رشد

متخصصان این حوزه تأکید دارند که پیگیری رشد باید به‌صورت مداوم، چندرشته‌ای و فردمحور انجام شود.
یعنی ارزیابی کودک با تولد نارس فقط محدود به قد و وزن نیست، بلکه شامل بررسی تمام ابعاد رشد است.

 ابعاد اصلی پیگیری رشد

1. رشد جسمی: اندازه‌گیری وزن، قد، دور سر و بررسی تغذیه.

2. رشد حرکتی: مهارت‌های درشت (خزیدن، راه رفتن) و ظریف (گرفتن اشیا، نقاشی).

3. رشد شناختی: تمرکز، حافظه، درک مفاهیم، حل مسئله.

4. رشد زبانی: بیان، درک گفتار و استفاده از واژه‌ها.

5. رشد هیجانی و اجتماعی: تنظیم احساسات، برقراری ارتباط، تعامل با دیگران.

NICE پیشنهاد می‌کند کودکان متولد شده پیش از هفته‌ی ۳۲ بارداری تا حداقل ۲ سالگی باید از نظر رشد عصبی‌ـ‌تکاملی به‌طور منظم بررسی شوند، و در صورت وجود علائم تأخیر، تا سنین مدرسه پیگیری ادامه یابد.

 نقش والدین در مسیر پیگیری رشد

هیچ متخصصی جای محبت، صبر و تعامل والدین را در رشد کودک پر نمی‌کند.
نقش خانواده در حمایت از کودک نارس، نه‌فقط پزشکی بلکه روان‌شناختی و عاطفی است.

 راهکارهای ساده اما مؤثر برای والدین:

1. برقراری تماس پوستی (Skin-to-Skin Contact):
   تماس مستقیم پوست مادر یا پدر با بدن نوزاد (روش کانگورویی) باعث ثبات دمای بدن، کاهش استرس و تقویت پیوند عاطفی می‌شود.

2. گفت‌وگو با نوزاد:
   صحبت کردن، لبخند زدن و پاسخ دادن به صداهای کودک، ارتباط عصبی و زبانی را تقویت می‌کند.

3. تغذیه با شیر مادر:
   تغذیه با شیر مادر علاوه بر فواید فیزیکی، هورمون‌های عشق (اکسی‌توسین) را در هر دو طرف افزایش می‌دهد.

4. پایش منظم رشد:
   والدین باید در ویزیت‌های تعیین‌شده شرکت کرده و هر تغییر در خواب، تغذیه یا رفتار را گزارش دهند.

5. حمایت از خود:
   والدین کودکان نارس معمولاً دچار اضطراب یا احساس گناه می‌شوند. حمایت روان‌شناختی برای والدین نیز ضروری است.

 حمایت روان‌شناختی از والدین کودکان با تولد نارس

راهنماها تأکید می‌کنند که مراقبت از کودک با تولد نارس، بدون توجه به سلامت روان والدین ممکن نیست.
بسیاری از مادران پس از زایمان زودرس، احساس شکست یا اضطراب شدید دارند، به‌ویژه اگر کودک در بخش مراقبت ویژه بستری باشد.

 مداخلات مؤثر شامل:

• مشاوره فردی یا گروهی برای کاهش اضطراب و احساس گناه،

• آموزش مهارت‌های والدگری مثبت،

• گروه‌های حمایتی والدین (Parent Support Groups) برای تبادل تجربه،

• و آموزش نحوه‌ی تعامل عاطفی ایمن با کودک.

در مرکز داوین، این مداخلات به‌صورت تلفیقی با روش مشاوره روان‌شناختی ولادین و آموزش والدگری حمایتی ارائه می‌شود.

برنامه‌های پیگیری رشد در کودکان با تولد نارس بر اساس سن

تأکید می‌شود که پیگیری رشد کودک تولد نارس باید ساختارمند، مداوم و متناسب با سن اصلاح‌شده‌ی او باشد.
سن اصلاح‌شده یعنی سن واقعی منهای تعداد هفته‌هایی که کودک زودتر از موعد متولد شده است.

به عنوان مثال، اگر کودکی در هفته‌ی ۳۰ بارداری متولد شده و اکنون ۶ ماه دارد،
سن اصلاح‌شده‌ی او ۴ ماه است — و باید رشد او را با نوزادان ۴ ماهه مقایسه کرد، نه ۶ ماهه.

 جدول خلاصه‌ی پیگیری رشد

ارزیابی رشد حرکتی و شناختی

کودکان با تولد نارس ممکن است دچار تأخیر رشدی حرکتی یا مشکلات ظریف حرکتی باشند.
ارزیابی دقیق توسط فیزیوتراپیست یا کاردرمانگر رشد، معمولاً با استفاده از آزمون‌هایی مانند:

Bayley Scales of Infant and Toddler Development (Bayley-III)

AIMS (Alberta Infant Motor Scale)

Denver Developmental Screening Test

​​​​​​​

بر اساس یافته‌های این آزمون‌ها، برنامه‌ی تمرینات حرکتی برای بهبود تعادل، کنترل بدن و هماهنگی طراحی می‌شود.

از نظر شناختی و زبانی، روان‌شناس رشد با استفاده از ابزارهایی مانند WPPSI یا ADOS (برای غربالگری ارتباطات اجتماعی) سطح رشد ذهنی و تعامل را بررسی می‌کند.

هر کودک با تولد نارس باید حداقل تا ۲ سالگی (بر اساس سن اصلاح‌شده) تحت ارزیابی رشد عصبی‌ـ‌تکاملی قرار گیرد.
در صورت وجود هرگونه تأخیر، برنامه‌ی «مداخله زودهنگام» باید آغاز شود.

مداخله زودهنگام (Early Intervention)

هدف مداخله زودهنگام، پیشگیری از تأخیرهای بعدی در زبان، شناخت، رفتار یا روابط اجتماعی است.
 پیشنهاد می‌شود این مداخلات در ۳ سطح اصلی اجرا شوند:

۱. مداخلات رشدی‌ـ‌حرکتی

تمرین‌های ساده‌ی حرکتی برای تقویت عضلات، هماهنگی دست و چشم، و کنترل بدن.
کاردرمانی با استفاده از بازی و فعالیت‌های روزمره اجرا می‌شود.

۲. مداخلات زبانی‌ـ‌شناختی

گفتاردرمانی از سال اول زندگی توصیه می‌شود، حتی اگر کودک هنوز حرف نمی‌زند.
تحریک زبانی از طریق آواز، بازی با واژه‌ها و مکالمه‌ی دوطرفه رشد گفتار را تسریع می‌کند.

۳. مداخلات هیجانی‌ـ‌اجتماعی

روانشناس با استفاده از رویکردهایی مانند بازی‌درمانی (Play Therapy) و درمان رابطه‌محور (DIR/Floortime) به والدین کمک می‌کند تا پیوند عاطفی ایمن با کودک برقرار کنند و واکنش‌های هیجانی او را بهتر درک کنند.

نقش روانشناس در پیگیری رشد کودکان با تولد نارس

در واقع روانشناس نقشی مرکزی در پیگیری رشد کودک با تولد نارس دارد؛ زیرا سلامت روان و هیجان کودک ارتباط مستقیمی با رشد شناختی و فیزیکی او دارد.

وظایف کلیدی روانشناس:

• ارزیابی عملکرد هیجانی، رفتاری و اجتماعی.

• آموزش والدین برای تعامل مؤثر و همدلانه.

• مداخله در صورت بروز علائم اضطراب، بی‌قراری یا تأخیر ارتباطی.

• هماهنگی با سایر اعضای تیم (پزشک، گفتاردرمانگر، کاردرمانگر).

​​​​​​​

در مرکز خدمات تخصصی روانشناختی و مشاوره کودک و نوجوان داوین، روانشناسان با استفاده از مدل‌های علمی رشد مغز نوزاد و برنامه‌های والدگری ایمن،
به خانواده‌ها کمک می‌کنند تا از همان ماه‌های نخست، رشد کودک را در مسیر سالم قرار دهند.

ورود به دوران مدرسه و چالش‌های جدید

کودکان با تولد نارس هنگام ورود به مدرسه ممکن است با مشکلاتی مانند کاهش تمرکز، خستگی سریع، دشواری در یادگیری خواندن و نوشتن یا اضطراب اجتماعی روبه‌رو شوند.

راهکارهای حمایت تحصیلی

• ارزیابی روان‌شناسی آموزشی در سال اول دبستان.

• تنظیم حجم تکالیف و ساعات استراحت متناسب با توان شناختی کودک.

• آموزش معلمان درباره‌ی نیازهای ویژه‌ی دانش‌آموزان نارس.

• ارائه‌ی برنامه‌های تقویت تمرکز و حافظه.

• ارتباط مداوم میان خانواده، مدرسه و تیم درمان.

​​​​​​​

اگر کودک با تولد نارس در سال‌های اول مدرسه عملکرد تحصیلی ضعیف دارد، نباید به سرعت برچسب «کم‌هوش» یا «بی‌علاقه» بخورد؛ بلکه لازم است ارزیابی تخصصی رشد شناختی انجام شود.

رشد هیجانی و اجتماعی در نوجوانان متولد نارس

تحقیقات نشان می‌دهد نوجوانانی که نارس به دنیا آمده‌اند، در برخی موارد ممکن است در کنترل هیجان، برقراری روابط اجتماعی یا اعتمادبه‌نفس ضعف داشته باشند.

توصیه می‌شود که این نوجوانان از خدمات مشاوره‌ای بهره‌مند شوند تا مهارت‌های زیر را تقویت کنند:

• خودآگاهی هیجانی (شناخت احساسات خود و دیگران)،

• مهارت‌های ارتباطی و همدلی،

• مدیریت استرس و اضطراب،

• حل مسئله و تصمیم‌گیری اجتماعی.

​​​​​​​

برنامه‌های گروهی مانند گروه مهارت‌های زندگی (Life Skills Groups) و درمان شناختی‌ـ‌رفتاری برای نوجوانان (CBT-A) می‌توانند بسیار مؤثر باشند.

همکاری خانواده، مدرسه و نظام سلامت

کودک با تولد نارس به تیمی از مراقبت نیاز دارد، نه فقط یک متخصص. برنامه‌ی پیگیری باید بین خانه، مدرسه و کلینیک هماهنگ باشد.

نقش هر بخش در موفقیت درمان

• خانواده: فراهم کردن محیط عاطفی پایدار و حمایتگر.

• مدرسه: تشخیص زودهنگام مشکلات یادگیری یا اجتماعی.

• کلینیک روانشناسی: ارزیابی، آموزش والدین و مداخلات درمانی.

​​​​​​​

در کلینیک داوین، این همکاری به‌صورت ساختارمند انجام می‌شود؛ هر کودک پرونده‌ی رشد شناختی، عاطفی و هیجانی اختصاصی دارد که توسط تیمی از روانشناسان، مربیان و همکاران گفتاردرمانگر و کاردرمانگر دنبال می‌شود.

حمایت اجتماعی و خدمات پس از دو سالگی

پس از پایان دو سالگی، کودک با تولد نارس همچنان نیاز به حمایت‌های منظم دارد.
توصیه می‌شود خانواده‌ها با مراکز بهداشت، مدارس و کلینیک‌های رشد در تماس بمانند تا مشکلات جدید به‌موقع شناسایی شوند.

خدمات پس از دو سالگی شامل:

• غربالگری یادگیری در ۴ تا ۵ سالگی،

• بررسی مهارت‌های حرکتی ظریف (نوشتن، نقاشی)،

• پایش وضعیت هیجانی و رفتار اجتماعی،

• مشاوره خانواده برای سازگاری با نیازهای کودک.

پیشگیری از مشکلات ثانویه

پیشگیری همیشه آسان‌تر و مؤثرتر از درمان است.

برای کاهش خطر بروز مشکلات رشدی در کودکان نارس:

• مراقبت دوران بارداری را جدی بگیرید.

• از مصرف سیگار، الکل و داروهای غیرمجاز در بارداری خودداری کنید.

• پس از تولد، پیگیری رشد را به‌صورت منظم انجام دهید.

• از حمایت روان‌شناس کودک برای تنظیم هیجانات خود و کودک بهره‌مند شوید.

جمع‌بندی

تولد نارس، پایان مسیر رشد نیست؛ بلکه آغاز مسیری ویژه و پربار از مراقبت، عشق و آموزش است.
با پیگیری مداوم رشد کودک، تشخیص زودهنگام تأخیرها، و همکاری میان خانواده، تیم درمان و مدرسه،
می‌توان به کودک نارس فرصت داد تا تمام ظرفیت‌های وجودی خود را شکوفا کند.

اگر فرزند شما نارس به دنیا آمده است یا احساس می‌کنید در رشد گفتار، حرکات یا ارتباطش تأخیری وجود دارد، توصیه می‌کنیم ارزیابی تخصصی رشد را به تعویق نیندازید.

در مرکز خدمات تخصصی روانشناختی و مشاوره کودک و نوجوان داوین، تیم ما بر اساس دستورالعمل‌های بین‌المللی NICE، برنامه‌های جامع «پیگیری رشد و مداخله زودهنگام» را برای کودکان نارس طراحی و اجرا می‌کند.

منابع:

.NICE. NG72: Developmental Follow-up of Children and Young People Born Preterm, 2017

.World Health Organization. Born Too Soon: The Global Action Report on Preterm Birth, 2020

.American Psychological Association (APA). Preterm Birth and Child Development, 2021

.UNICEF. Nurturing Care Framework, 2018

.March of Dimes. Caring for Your Preterm Baby, 2022

با ما در تماس باشید...