نویسنده: دکتر یما اردلان
متخصص روانشناسی کودک و نوجوان
روانپریشی و اسکیزوفرنی از پیچیدهترین اختلالات روانی در کودکان و نوجوانان هستند که معمولاً با تغییر در درک واقعیت، تفکر منطقی، هیجان و رفتار اجتماعی همراهاند.
برخلاف تصور عمومی، این اختلالات صرفاً مربوط به بزرگسالان نیستند؛ بلکه میتوانند از سنین کودکی و نوجوانی نیز آغاز شوند.
طبق راهنمای رسمی NICE CG155 (Recognition and Management of Psychosis and Schizophrenia in Children and Young People)، حدود ۰/۴ تا ۱ درصد نوجوانان ممکن است در طول زندگی خود علائم روانپریشی را تجربه کنند.
اگرچه شیوع آن نسبتاً پایین است، اما تأثیر آن بر عملکرد فرد، خانواده و آیندهی تحصیلی بسیار چشمگیر است.
بسیاری از والدین یا معلمان، نخستین نشانههای این اختلال را به اشتباه به «خیالبافی»، «بلوغ سخت»، یا «رفتار عجیب دوران نوجوانی» نسبت میدهند.
درحالیکه شناسایی زودهنگام میتواند مسیر درمان را بهطور کامل تغییر دهد.
هدف این مقاله، آشنا کردن والدین، معلمان و مراقبان با علائم هشدار، دلایل، روشهای درمان و حمایت روانی از کودکان مبتلا به روانپریشی یا اسکیزوفرنی، به زبانی علمی اما قابل درک، بر اساس دستورالعملهای بینالمللی و تجارب بالینی متخصصان مرکز خدمات تخصصی روانشناختی و مشاوره کودک و نوجوان داوین است.
روانپریشی چیست؟
واژهی «روانپریشی» (Psychosis) به حالتی گفته میشود که در آن فرد ارتباط خود را با واقعیت از دست میدهد.
در این حالت، ممکن است:
چیزهایی را بشنود، ببیند یا احساس کند که وجود خارجی ندارند (توهم یا Hallucination)،
باورهایی داشته باشد که با واقعیت همخوانی ندارند (هذیان یا Delusion)،
یا در تفکر و گفتار خود دچار آشفتگی شود.
اما نکتهی مهم این است که روانپریشی یک علامت یا وضعیت بالینی است، نه الزاماً یک بیماری مجزا.
یعنی ممکن است در اثر شرایط گوناگونی مانند افسردگی شدید، دوقطبی، استرس حاد یا مصرف مواد نیز رخ دهد.
اسکیزوفرنی چیست؟
اسکیزوفرنی (Schizophrenia) یکی از اختلالات روانپریشی مزمن است که با تغییرات پایدار در تفکر، هیجان، انگیزه و ادراک واقعیت همراه است.
در این اختلال، علائم روانپریشی معمولاً دائمی یا عودکننده هستند و میتوانند عملکرد روزمرهی کودک را بهشدت مختل کنند.
علائم اصلی اسکیزوفرنی
بر اساس راهنمای NICE، علائم اسکیزوفرنی در کودکان و نوجوانان به دو دسته تقسیم میشوند:
| نوع علائم | توضیح |
|---|---|
| علائم مثبت (Positive Symptoms) | تجربههایی که به حالت طبیعی اضافه میشوند، مانند توهم شنیداری، باورهای عجیب، افکار تحریفشده یا گفتار نامنسجم. |
| علائم منفی (Negative Symptoms) | کاهش یا از بین رفتن عملکردهای طبیعی، مانند بیانگیزگی، کمحرفی، کاهش احساسات، بیتفاوتی اجتماعی. |
بهعبارتی، ممکن است نوجوانی با ظاهری آرام و کمتحرک، در درون خود با صداهای خیالی، احساس ترس از تعقیب یا افکار غیرواقعی درگیر باشد.
تفاوت روانپریشی و اسکیزوفرنی
اگرچه این دو اصطلاح گاهی به جای هم استفاده میشوند، اما از نظر بالینی متفاوتاند:
| ویژگی | روانپریشی (Psychosis) | اسکیزوفرنی (Schizophrenia) |
|---|---|---|
| ماهیت | یک حالت یا علامت گذرا | یک اختلال مزمن و پایدار |
| مدت زمان | ممکن است کوتاهمدت باشد (چند روز تا چند هفته) | علائم حداقل ۶ ماه تداوم دارند |
| علت | ممکن است ناشی از افسردگی، استرس، تروما یا داروها باشد | علل ژنتیکی و نوروشیمیایی پیچیده دارد |
| پیشآگهی | در بسیاری از موارد با درمان بهبود کامل دارد | معمولاً نیاز به درمان بلندمدت دارد |
بنابراین، هر روانپریشی به معنی اسکیزوفرنی نیست، اما اسکیزوفرنی همیشه با دورههایی از روانپریشی همراه است.
سن شروع و روند بروز اختلال
بر اساس NICE، میانگین سن شروع روانپریشی در نوجوانان بین ۱۵ تا ۱۸ سالگی است.
در موارد نادر، علائم ممکن است از کودکی (پیش از ۱۳ سالگی) آغاز شوند که به آن اسکیزوفرنی زودرس (Childhood-Onset Schizophrenia) میگویند.
شروع بیماری معمولاً تدریجی است و به شکل تغییرات رفتاری، تحصیلی یا هیجانی ظاهر میشود:
افت ناگهانی در نمرات درسی،
کنارهگیری از دوستان و خانواده،
خواب زیاد یا بیخوابی مداوم،
جملات یا افکاری عجیب («تلویزیون با من حرف میزند»، «همه مرا کنترل میکنند»)،
خنده یا گریهی بیدلیل.
چون این علائم در ابتدا خفیفاند، ممکن است با بلوغ، افسردگی یا خیالپردازیهای معمول نوجوانی اشتباه گرفته شوند.
اهمیت شناسایی زودهنگام
شناسایی و مداخلهی زودهنگام (Early Intervention) کلید موفقیت در درمان است.
تحقیقات نشان میدهد که هرچه فاصلهی بین بروز نخستین علائم تا شروع درمان کوتاهتر باشد،
احتمال بهبودی کامل و بازگشت به زندگی طبیعی بهطور قابلتوجهی افزایش مییابد.
به همین دلیل، در بریتانیا و بسیاری از کشورها تیمهای تخصصی موسوم به EIP (Early Intervention in Psychosis) ایجاد شدهاند تا نوجوانانی را که تازه علائم اولیه را نشان میدهند، سریع شناسایی و درمان کنند.
در ایران نیز مراکز تخصصی روانشناسی مانند مرکز داوین با همکاری تیمی از روانشناسان، روانپزشکان و درمانگران کودک و نوجوان، این رویکرد علمی را اجرا میکنند.
علائم هشدار اولیه برای والدین و معلمان
متخصصان توصیه میکند که والدین و مربیان به تغییرات زیر بهویژه در نوجوانان حساس باشند:
تغییرات در تفکر و گفتار
گفتار نامنسجم یا پرش از موضوعی به موضوع دیگر،
باورهای غیرواقعی (مثل کنترل شدن از راه دور یا ارتباط با موجودات خاص)،
تمرکز ضعیف یا افکار مبهم.
تغییرات هیجانی
اضطراب یا ترس مداوم بدون علت مشخص،
بیتفاوتی عاطفی یا از بین رفتن علاقه به چیزهایی که قبلاً لذتبخش بودند.
تغییرات رفتاری و اجتماعی
انزوا از دوستان، خانواده یا فعالیتهای اجتماعی،
رفتارهای غیرعادی (مثل حرف زدن با خود یا نگاه کردن به فضاهای خالی)،
بینظمی در خواب و تغذیه.
مشکلات تحصیلی
افت تحصیلی ناگهانی، غیبتهای مکرر یا بیتوجهی در کلاس.
اگر دو یا چند مورد از این علائم برای بیش از دو هفته ادامه پیدا کند،
بهتر است کودک یا نوجوان توسط روانشناس یا روانپزشک کودک ارزیابی شود.
علل و عوامل خطر روانپریشی و اسکیزوفرنی در کودکان و نوجوانان
روانپریشی نتیجهی یک علت واحد نیست؛ بلکه ترکیبی از عوامل زیستی، ژنتیکی، روانی و محیطی در بروز آن نقش دارند.
۱. عوامل ژنتیکی و زیستی
وجود سابقهی اسکیزوفرنی یا اختلالات روانپریشی در خانواده.
تغییرات در انتقالدهندههای عصبی مغز مانند دوپامین و گلوتامات.
آسیبهای مغزی در دوران جنینی یا هنگام تولد (بهویژه کمبود اکسیژن).
تغییرات ساختاری در نواحی مغزی مرتبط با هیجان و ادراک (بر اساس MRI و fMRI).
مطالعات نشان دادهاند اگر یکی از والدین مبتلا به اسکیزوفرنی باشد، احتمال ابتلای فرزند به روانپریشی حدود ۱۰٪ افزایش مییابد.
۲. عوامل روانشناختی و رشدی
تجربهی استرس شدید در دوران کودکی (مثل آزار یا غفلت عاطفی).
اختلال در دلبستگی اولیه (Attachment Disorder).
ضعف در تنظیم هیجان و پردازش شناختی.
فشار تحصیلی یا اضطرابهای مزمن نوجوانی.
۳. عوامل محیطی و اجتماعی
استفاده از مواد مخدر (بهویژه حشیش، LSD یا آمفتامینها).
زندگی در محیطهای پرتنش خانوادگی یا اجتماعی.
مهاجرت، طرد فرهنگی یا احساس بیهویتی.
فقدان حمایت اجتماعی و روابط دوستانهی سالم.
تشخیص روانپریشی در کودکان و نوجوانان
تشخیص صحیح روانپریشی نیازمند ارزیابی دقیق، چندمرحلهای و بینرشتهای است.
راهنمای NICE CG155 تأکید میکند که تشخیص نباید تنها بر پایهی یک علامت باشد، بلکه باید الگوی کلی عملکرد و رفتار کودک بررسی شود.
مراحل تشخیص
۱. ارزیابی بالینی جامع
روانپزشک یا روانشناس کودک و نوجوان با مصاحبهی ساختارمند، تاریخچهی خانوادگی، تغییرات رفتاری و هیجانی، و عملکرد تحصیلی را بررسی میکند.
۲. مصاحبه با والدین و معلمان
چون کودکان اغلب نمیتوانند بهدرستی احساسات خود را بیان کنند، اطلاعات والدین و مدرسه نقش مهمی در ارزیابی دارد.
3. ابزارهای ارزیابی استاندارد
K-SADS (Kiddie Schedule for Affective Disorders and Schizophrenia)
PANSS (Positive and Negative Syndrome Scale)
CAARMS (Comprehensive Assessment of At-Risk Mental States) برای شناسایی موارد در معرض خطر روانپریشی.
۴. بررسیهای پزشکی و نورولوژیک
هنگامی که کودکان و نوجوانان دچار علائم روانپریشی میشوند، لازم است ابتدا اطمینان حاصل شود که این نشانهها ناشی از یک مشکل جسمی یا نورولوژیک نیستند. برخی بیماریهای پزشکی میتوانند تظاهراتی شبیه روانپریشی ایجاد کنند، بنابراین انجام ارزیابیهای تکمیلی به متخصص کمک میکند تا علل غیرروانی را رد یا شناسایی کند.
درمان و مدیریت روانپریشی و اسکیزوفرنی در کودکان و نوجوانان
درمان باید جامع، فردمحور و چندرشتهای باشد.
توصیه میشودد تیم درمان شامل روانپزشک، روانشناس، مشاور خانواده، مددکار اجتماعی و مشاور تحصیلی باشد.
۱. درمانهای روانشناختی
الف) درمان شناختی ـ رفتاری ویژه روانپریشی (CBTp)
در CBTp، درمانگر به نوجوان کمک میکند تا افکار غیرواقعی یا باورهای تحریفشده را شناسایی کند و راههای منطقیتر برای درک رویدادها بیاموزد.
این درمان در کاهش شدت توهم و هذیان بسیار مؤثر است و معمولاً در ۱۶ تا ۲۰ جلسه اجرا میشود.
ب) خانوادهدرمانی (Family Intervention)
راهنماها تأکید دارند که درمان باید خانوادهمحور باشد.
در این جلسات، خانواده میآموزد:
علائم هشدار عود را بشناسد،
از سرزنش یا درگیری پرهیز کند،
محیطی آرام و حمایتگر برای فرزند فراهم آورد.
تحقیقات نشان دادهاند خانوادهدرمانی خطر بازگشت علائم را تا ۵۰٪ کاهش میدهد.
ج) مداخلات آموزشی و تحصیلی
نوجوانان مبتلا به روانپریشی و اسکیزوفرنی معمولاً دچار افت عملکرد تحصیلی میشوند.
مشاوران مدرسه و روانشناسان باید با معلمان همکاری کنند تا محیط یادگیری منعطف و بدون استرس ایجاد شود.
برنامههای بازگشت تدریجی به مدرسه بسیار توصیه شدهاند.
۲. درمان دارویی
دارودرمانی زمانی مورد استفاده قرار میگیرد که علائم شدید یا پایدار باشند.
و در کودکان و نوجوانان باید با کمترین دوز ممکن و تحت نظارت دقیق روانپزشک انجام شود.
داروهای خط اول
آریپیپرازول (Aripiprazole) – انتخاب اول برای نوجوانان به دلیل عوارض کمتر.
ریسپریدون (Risperidone) – در صورت عدم پاسخ به آریپیپرازول.
اولانزاپین (Olanzapine) – در موارد خاص و مقاوم.
دارو باید همیشه با رواندرمانی و حمایت خانوادگی همراه باشد،
و هرگونه عارضه جانبی مانند افزایش وزن، خوابآلودگی یا بیقراری باید سریع گزارش شود.
۳. پیگیری و مراقبت بلندمدت در روانپریشی و اسکیزوفرنی
روانپریشی و اسکیزوفرنی ممکن است دورهای مزمن یا عودکننده داشته باشد.
بنابراین، درمان فقط محدود به برطرف کردن علائم اولیه نیست؛ بلکه شامل مراقبت مداوم، بازتوانی و حمایت اجتماعی نیز میشود.
توصیه متخصصان مرکز داوین
جلسات پیگیری منظم (هر ۴ تا ۶ هفته در شش ماه اول).
ارزیابی مداوم وضعیت تحصیلی و روابط اجتماعی.
آموزش مهارتهای زندگی مستقل برای نوجوانان بزرگتر.
مشاورهی خانواده برای جلوگیری از عود علائم.
نقش خانواده در درمان و بازتوانی
خانوادهها نقشی حیاتی در مسیر درمان روانپریشی و اسکیزوفرنی فرزندانشان دارند.
بهویژه در ایران که ساختار عاطفی خانوادهها قوی است، حمایت والدین میتواند تفاوتی بزرگ در پیشآگهی بیماری ایجاد کند.
راهکارهای مؤثر برای والدین
درک و پذیرش بیماری: بدانید روانپریشی ناشی از ضعف شخصیت یا تربیت غلط نیست؛ بلکه یک اختلال زیستیـروانی پیچیده است.
حفظ ارتباط عاطفی: گفتگو با فرزند درباره احساساتش بدون قضاوت.
ایجاد ثبات در محیط خانه: نظم خواب، تغذیه و آرامش روانی.
پرهیز از بحث و درگیری: در دوران فعال بیماری، نوجوان به آرامش و حمایت نیاز دارد نه انتقاد.
مشارکت فعال در درمان: حضور در جلسات رواندرمانی و همکاری با درمانگر.
نقش مدرسه و جامعه در حمایت از کودکان مبتلا به روانپریشی و اسکیزوفرنی
مدرسه، دومین فضای مهم رشد روانی نوجوان است.
درک و حمایت مدرسه میتواند از انزوا و افت تحصیلی پیشگیری کند.
اقدامات پیشنهادی برای مدارس
آموزش معلمان دربارهی علائم روانپریشی.
فراهم کردن فضای امن برای گفتوگوی محرمانه.
انعطاف در حضور و تکالیف تحصیلی در دوران درمان.
ارتباط مداوم با خانواده و روانشناس مدرسه.
نقش جامعه
سازمانهای محلی، رسانهها و مراکز مشاوره باید فرهنگ گفتوگو درباره سلامت روان را ترویج دهند تا ترس از «برچسب بیماری» کاهش یابد.
بازتوانی و بازگشت به زندگی عادی
بازتوانی روانی و اجتماعی (Rehabilitation) بخش نهایی درمان است.
هدف آن بازگرداندن نوجوان به استقلال، تحصیل، روابط اجتماعی و عزتنفس است.
بر اساس توصیه متخصصان مرکز خدمات تخصصی روانشناختی و مشاوره کودک و نوجوان داوین، مؤثرترین مداخلات بازتوانی در روانپریشی و اسکیزوفرنی شامل موارد زیر است:
آموزش مهارتهای اجتماعی و مدیریت استرس،
گروهدرمانی با همسالان،
فعالیتهای هنری و ورزشی برای تقویت اعتمادبهنفس،
حمایت شغلی برای نوجوانان در آستانهی ورود به بازار کار.
پیشگیری از عود روانپریشی و اسکیزوفرنی و راهکارهای ثبات روانی
پیشگیری از عود علائم از طریق ترکیب سه عامل کلیدی امکانپذیر است:
پایبندی به درمان دارویی و رواندرمانی،
محیط خانوادگی آرام و حمایتگر،
پایش مداوم استرسها و علائم هشداردهنده.
علائم هشدار عود شامل بیخوابی، اضطراب، کنارهگیری یا بازگشت افکار غیرواقعی هستند.
واکنش سریع خانواده در این موارد بسیار مؤثر است.
جمعبندی
روانپریشی و اسکیزوفرنی در کودکان و نوجوانان، هرچند پیچیده و نگرانکنندهاند،
اما با تشخیص زودهنگام، درمان علمی و حمایت عاطفی خانواده میتوانند کنترل و حتی درمان شوند.
کودکانی که بهموقع تحت مداخله قرار میگیرند، در بسیاری از موارد قادرند تحصیل، روابط اجتماعی و زندگی طبیعی خود را از سر بگیرند.
درک، صبوری و عشق خانواده مهمترین داروهای غیرقابل جایگزین در این مسیر هستند.
دعوت به مشاوره تخصصی
اگر شما والدین گرامی یا معلمان عزیز، تغییرات رفتاری یا گفتاری نگرانکنندهای در فرزندتان مشاهده کردهاید،
مشاورهی تخصصی زودهنگام میتواند از پیشرفت علائم جلوگیری کند.
در مرکز خدمات تخصصی روانشناختی و مشاوره کودک و نوجوان داوین، تیم ما با بهرهگیری از رویکردهای علمی، بینالمللی و چندرشتهای، در زمینهی تشخیص، درمان و بازتوانی کودکان و نوجوانان مبتلا به روانپریشی و اسکیزوفرنی فعالیت میکند.
منابع
NICE. Psychosis and schizophrenia in children and young people: recognition and management (CG155), 2013 (updated 2021)
World Health Organization (WHO). Early Intervention in Psychosis, 2020
National Institute of Mental Health (NIMH). Childhood Schizophrenia Fact Sheet, 2023
American Psychological Association (APA). Psychosis in Adolescents, 2022
با ما در تماس باشید...
