ترجمه و گرداوری: دکتر نیما اردلان

متخصص روانشناسی کودک و نوجوان

اختلال طیف اوتیسم (Autism Spectrum Disorder)، یکی از پیچیده‌ترین و چندوجهی‌ترین اختلالات رشدی عصبی است که از اوایل دوران کودکی بروز می‌کند و بر رشد اجتماعی، ارتباطی و رفتاری کودک تأثیر می‌گذارد. کودکان و نوجوانان اوتیستیک ممکن است در برقراری ارتباط چشمی، درک احساسات دیگران، یا انعطاف‌پذیری در رفتار و تفکر دچار چالش باشند.

بر اساس گزارش مؤسسه (NICE, 2021)، شیوع اختلال طیف اوتیسم در کودکان و نوجوانان حداقل یک درصد است و در پسران بیش از دختران مشاهده می‌شود. این اختلال معمولاً مادام‌العمر است، اما با مداخلات صحیح و حمایت‌های خانواده و جامعه، می‌توان کیفیت زندگی فرد اوتیستیک و خانواده او را به شکل چشمگیری بهبود داد.

هدف این مقاله ارائه‌ی یک راهنمای جامع، علمی و درعین‌حال کاربردی برای والدین، معلمان و درمانگران است تا بتوانند بر اساس استانداردهای جهانی (National Institute for Health and Care Excellence) بهترین حمایت و مدیریت را برای فرزندان با اختلال طیف اوتیسم خود فراهم کنند.

شناخت اختلال طیف اوتیسم در کودکان و نوجوانان

تعریف و ویژگی‌های اصلی

اختلال طیف اوتیسم نوعی اختلال عصبی/تحولی است که بر ارتباط اجتماعی، تعامل متقابل، رفتار و علایق محدود و تکراری اثر می‌گذارد. این ویژگی‌ها ممکن است در هر کودک شدت و شکل متفاوتی داشته باشند. برخی از کودکان ممکن است دچار ناتوانی ذهنی یا مشکلات گفتاری باشند، درحالی‌که برخی دیگر از هوش متوسط یا حتی بالاتر برخوردارند اما همچنان در تعامل اجتماعی چالش دارند.

علائم شایع در سنین مختلف

• کودکان نوپا (۱ تا ۳ سال): تماس چشمی کم، تأخیر در گفتار، بی‌توجهی به نام خود یا عدم واکنش به لبخند دیگران.

• کودکان پیش‌دبستانی: تمایل کم به بازی‌های گروهی، علاقه شدید به اشیاء خاص یا حرکات تکراری.

• نوجوانان: مشکلات در درک روابط دوستانه، اضطراب اجتماعی، یا تمایل به پیروی از الگوهای رفتاری ثابت و غیرقابل تغییر.

تفاوت‌ها و همبودی‌ها

طبق گزارش NICE، حدود ۷۰٪ کودکان و نوجوانان مبتلا به اختلال طیف اوتیسم دچار حداقل یک اختلال روان‌پزشکی یا رفتاری همراه هستند، از جمله:

• اختلال بیش‌فعالی و نقص توجه (ADHD)

• اضطراب و افسردگی

• اختلال خواب

• مشکلات تغذیه و گوارش

شناخت این همبودی‌ها برای طراحی برنامه‌های درمانی مؤثر ضروری است.

اصول کلی مراقبت و درمان در اختلال طیف اوتیسم

مراقبت از کودک با اختلال طیف اوتیسم نباید صرفاً محدود به پزشک یا درمانگر باشد؛ بلکه نیازمند همکاری نزدیک میان خانواده، روانشناس، گفتاردرمانگر، کاردرمانگر، معلم، مشاور و خانواده است.

۱. دسترسی برابر به خدمات

تمام کودکان و نوجوانان با اختلال طیف اوتیسم صرف‌نظر از سطح هوش یا اختلالات همراه – باید به خدمات بهداشت، آموزش و حمایت اجتماعی دسترسی داشته باشند. این اصل به والدین یادآوری می‌کند که حق فرزندشان برای دریافت آموزش و درمان تخصصی قابل مذاکره نیست.

۲. تیم چندرشته‌ای

هر منطقه باید دارای تیم تخصصی اختلال طیف اوتیسم (Local Autism Team) باشد که متشکل از روانپزشک، روانشناس بالینی، گفتاردرمانگر، کاردرمانگر، معلم آموزش ویژه و مددکار اجتماعی است. این تیم وظیفه دارد ارزیابی، درمان، پیگیری و هماهنگی میان خانواده و نهادهای آموزشی را بر عهده بگیرد.

۳. نقش کلیدی خانواده

والدین نقشی اساسی در موفقیت درمان دارند. حضور فعال خانواده در برنامه‌ریزی و اجرای مداخلات رفتاری، آموزشی و حمایتی یکی از عوامل حیاتی برای پیشرفت کودک محسوب می‌شود.

.

نقش خانواده و مراقبان در مسیر رشد و درمان کودک با اختلال طیف اوتیسم

حمایت عاطفی و روانی خانواده

زندگی با کودکی که اختلال طیف اوتیسم دارد، می‌تواند برای والدین و خواهر‌ـ‌برادرها چالش‌برانگیز باشد. احساس خستگی، نگرانی از آینده و فشارهای روانی بسیار رایج‌اند. لازم است خانواده‌ها خودشان نیز ارزیابی و حمایت روانی مستقل دریافت کنند.

این حمایت شامل:

• مشاوره فردی یا خانوادگی،

• گروه‌های حمایتی والدین،

• و برنامه‌های آموزشی درباره درک رفتارهای اوتیستیک است.

آموزش والدین برای مشارکت فعال در درمان

مطالعات نشان داده‌اند که آموزش والدین در زمینه‌ی رفتاردرمانی و مهارت‌های ارتباطی، تأثیر چشمگیری بر پیشرفت کودک دارد. والدین با نظارت درمانگر، برنامه‌های مداخله‌ای خانگی را اجرا کنند؛ از جمله بازی‌های هدفمند برای تقویت ارتباط چشمی، تمرین‌های نوبت‌گیری، و روش‌های افزایش تحمل تغییر در محیط.

در مرکز خدمات تخصصی روانشناختی و مشاوره کودک و نوجوان داوین، بخشی از خدمات به همین موضوع اختصاص دارد تا والدین بیاموزند چگونه بدون فرسودگی، به شکلی آگاهانه و مؤثر از فرزند خود حمایت کنند.

مداخلات روان‌شناختی و آموزشی در اختلال طیف اوتیسم

مداخلات ارتباطی و اجتماعی

یکی از کلیدی‌ترین توصیه‌های متخصصان این حوزه، اجرای مداخلات مبتنی بر تعامل اجتماعی و بازی‌محور است. این مداخلات شامل آموزش والدین، معلمان و همسالان برای بهبود ارتباط و مشارکت اجتماعی کودک است.

اصول این برنامه‌ها عبارت‌اند از:

• استفاده از بازی‌های دوسویه برای افزایش توجه مشترک؛

• آموزش مهارت‌های ارتباطی غیرکلامی؛

• و بهره‌گیری از بازخورد تصویری (مثل بازبینی ویدئویی رفتار کودک با والدین).

برای کودکان پیش‌دبستانی، مداخلات بهتر است توسط والدین یا مربیان مهدکودک هدایت شود؛
برای کودکان مدرسه‌ای، مشارکت همسالان می‌تواند بسیار مؤثر باشد.

آموزش مهارت‌های زندگی

کودکان و نوجوانان با اختلال طیف اوتیسم باید به‌تدریج مهارت‌های زندگی روزمره مثل پوشش، تغذیه، استفاده از وسایل حمل‌ونقل عمومی، و ارتباط با همسالان را یاد بگیرند.
آموزش این مهارت‌ها باید گام‌به‌گام، ساختاریافته و متناسب با توانایی شناختی کودک باشد.

رفتارهای چالشی در کودکان با اختلال طیف اوتیسم و راهکارهای مدیریت آن‌ها

شناخت دلایل رفتارهای چالشی

رفتارهایی مانند پرخاشگری، جیغ زدن، یا خودزنی در کودکان با اختلال طیف اتیسم معمولاً نشانه‌ی «مشکل ارتباطی» است، نه بی‌ادبی یا نافرمانی.
طبق توصیه راهنماها، پیش از هر مداخله باید موارد زیر بررسی شود:

• آیا کودک درد یا ناراحتی جسمی دارد (مثل مشکلات گوارشی یا خواب)؟

• آیا محیط بیش از حد پرنور یا پر سر‌و‌صداست؟

• آیا تغییر ناگهانی در روال روزانه اتفاق افتاده است؟

طراحی برنامه‌ی رفتاری اختصاصی

در صورت تداوم رفتارهای چالشی، تیم درمان باید یک برنامه‌ی رفتاری فردی تهیه کند. این برنامه معمولاً شامل موارد زیر است:

• شناسایی عوامل محرک رفتار،

• تقویت رفتارهای مثبت با پاداش،

• حذف یا کاهش محرک‌های استرس‌زا،

• و آموزش مهارت‌های جایگزین (مثل درخواست کمک به‌جای پرخاش).

درمانگر، والدین و معلمان باید در اجرای این برنامه هم‌سو باشند تا کودک یاد بگیرد رفتار مناسب، نتایج مثبت‌تری برایش دارد.

درمان‌های دارویی در اختلال طیف اوتیسم / شواهد و احتیاط‌ها

درمان دارویی هرگز نباید اولین انتخاب باشد. NICE تأکید می‌کند که هیچ دارویی برای درمان هسته‌ی اصلی اختلال طیف اوتیسم تأیید نشده است.
با این حال، در صورت وجود مشکلات رفتاری شدید یا اختلالات همراه، ممکن است دارو به‌صورت موقت تجویز شود.

• داروهای ضدروان‌پریشی (مانند ریسپریدون) تنها در صورتی مجازند که مداخلات روانی‌ـ‌رفتاری مؤثر نبوده باشند.

• دوز باید پایین و مدت استفاده کوتاه باشد (معمولاً ۴ تا ۶ هفته)،

• و بررسی عوارض جانبی (مثل افزایش وزن، خواب‌آلودگی یا تغییر در اشتها) ضروری است.

در مرکز خدمات تخصصی روانشناختی و مشاوره کودک و نوجوان داوین، مشاوران و روانپزشکان همواره تأکید دارند که دارو تنها در چارچوب یک برنامه‌ی جامع روان‌درمانی و آموزشی می‌تواند مفید باشد، نه به‌عنوان راه‌حل سریع یا دائمی.

مداخلاتی که نباید در درمان اختلال طیف اوتیسم استفاده شوند

بر اساس دستورالعمل رسمی NICE, 2021  برخی روش‌ها و درمان‌ها که در فضای مجازی یا توسط افراد غیرمتخصص تبلیغ می‌شوند، فاقد شواهد علمی مؤثر بوده یا حتی می‌توانند خطرناک باشند...

از جمله درمان‌هایی که نباید برای کودکان و نوجوانان با اختلال طیف اوتیسم استفاده شوند عبارت‌اند از:

• درمان‌های دارویی بدون پشتوانه علمی: مانند ضدافسردگی‌ها یا ضدتشنج‌ها برای بهبود رفتارهای اوتیستیک.

• رژیم‌های غذایی محدودکننده: حذف گلوتن یا کازئین بدون نظارت پزشک ممکن است منجر به سوء‌تغذیه شود.

• روش‌های شبه‌علمی و مضر: از قبیل شلات‌درمانی (Chelation therapy)، اکسیژن‌درمانی پرفشار (HBOT)، درمان‌های سنتی و یا حتی نوروفیدبک برای گفتار.

توصیه NICE روشن است:

«درمان مؤثر اختلال طیف اوتیسم، درمانی رفتاری، ارتباطی و آموزشی است، نه دارویی یا شبه‌پزشکی.»

مدیریت مشکلات همراه (خواب، تغذیه، اضطراب و …)

کودکان و نوجوانان با اختلال طیف اوتیسم اغلب با مشکلات دیگری نیز دست‌وپنجه نرم می‌کنند که اگر به‌درستی مدیریت نشوند، بر رفتار و رشد آن‌ها اثر می‌گذارند.

۱. مشکلات خواب

بی‌خوابی، بیداری مکرر یا تأخیر در به‌خواب رفتن از مشکلات شایع در اوتیسم هستند.
راهکارهای پیشنهادی:

• تنظیم ساعت خواب ثابت،

• محیط خواب آرام و تاریک،

• کاهش نور و صدای محیط قبل از خواب،

• و در صورت نیاز، مشاوره با روان‌پزشک کودک برای تجویز موقت داروهایی همچون ملاتونین.

۲. مشکلات تغذیه و محدودیت غذایی

برخی از کودکان با اختلال طیف اوتیسم به دلیل حساسیت‌های حسی یا وسواس‌های رفتاری، فقط غذاهای خاصی را می‌پذیرند. این می‌تواند باعث کمبود ویتامین یا آهن شود.
ارزیابی تغذیه باید توسط پزشک و کارشناس تغذیه انجام گیرد، و در صورت لزوم، آزمایش خون برای بررسی کمبود مواد مغذی توصیه می‌شود.

۳. اضطراب و اختلالات خلقی

اضطراب، به‌ویژه در نوجوانان با اختلال طیف اوتیسم، بسیار شایع است. درمان مؤثر بر پایه رفتاردرمانی شناختی (CBT) با تعدیلات ویژه برای اختلال طیف اوتیسم است.
در این روش، درمانگر از تصاویر، کاربرگ‌های ساده و تمرین‌های ملموس استفاده می‌کند تا کودک بتواند افکار اضطراب‌آور خود را بشناسد و جایگزین‌های منطقی‌تری برای آن بیابد.

گذار از کودکی به بزرگسالی — مرحله‌ای حساس در مسیر رشد

نوجوانان با اختلال طیف اوتیسم باید از سن 14 سالگی مورد ارزیابی مجدد قرار گیرند تا برای ورود به خدمات بزرگسالان آماده شوند.

این مرحله شامل موارد زیر است:

• بررسی نیازهای تحصیلی و شغلی،

• ارزیابی مهارت‌های اجتماعی و استقلال فردی،

• معرفی به مشاوران و روانشناسان بزرگسالان،

• و برنامه‌ریزی مشترک میان خانواده و تیم درمان برای آینده.

جمع‌بندی و توصیه‌های کاربردی برای والدین

۱. درک و پذیرش اختلال طیف اوتیسم نخستین گام درمان است.
کودک شما متفاوت می‌اندیشد، نه ناقص. پذیرش این واقعیت باعث می‌شود مسیر درمان و رشد، با صبر و امید طی شود.

۲. همکاری با تیم چندتخصصی کلید موفقیت است.
پزشک، روانشناس، گفتاردرمانگر، کاردرمانگر و معلم باید هم‌جهت عمل کنند تا کودک از انسجام درمانی بهره‌مند شود.

۳. محیط امن و قابل پیش‌بینی ایجاد کنید.
تغییر ناگهانی در برنامه روزانه یا شرایط محیطی می‌تواند استرس زیادی برای کودک ایجاد کند.

۴. پیشرفت را در مقیاس کودک خود بسنجید.
هر گام کوچک، از جمله تماس چشمی، نوبت‌گیری در بازی یا بیان احساسات، ارزشمند است.

۵. از خودتان نیز مراقبت کنید.
والدینِ خسته و مضطرب نمی‌توانند حمایتگر مؤثری باشند. شرکت در جلسات مشاوره خانوادگی می‌تواند به حفظ سلامت روان والدین کمک کند.

نتیجه‌گیری

اختلال طیف اوتیسم پایانی بر رشد و شکوفایی کودک نیست، بلکه دعوتی است برای یادگیری نوعی دیگر از ارتباط و درک متقابل.
با اجرای توصیه‌های علمی و انسانی مطرح‌شده در این مقاله، و مشورت با متخصصان این حوزه، خانواده‌ها می‌توانند شرایطی فراهم کنند که کودک اوتیستیک‌شان احساس امنیت، توانمندی و ارزشمندی کند.

در این مسیر، مشاوره و همراهی تخصصی نقشی حیاتی دارد. گاهی کوچک‌ترین تغییر در نحوه‌ی برخورد والدین یا معلمان، می‌تواند تفاوتی بزرگ در آرامش و پیشرفت کودک ایجاد کند.

دعوت به مشاوره و همراهی

اگر شما والدین عزیز به دنبال درک بهتر رفتارهای فرزندتان هستید،
یا احساس می‌کنید نیاز به راهنمایی در مسیر آموزش و تربیت فرزند خود دارید،
مشاوران و درمانگران مرکز خدمات تخصصی روانشناختی و مشاوره کودک و نوجوان داوین در کنار شما هستند.

منابع:

.NICE. Autism spectrum disorder in under 19s: support and management (CG170), updated 2021

.National Autistic Society (UK). Understanding autism: guidance for parents and carers, 2023

.American Psychiatric Association. DSM-5: Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 2013

می توانید از طریق واتس آپ یا فرم درخواست مشاوره با ما در تماس باشید.