نویسنده: دکتر نیما اردلان
متخصص روانشناسی کودک و نوجوان
افسردگی تنها یک احساس غمگینی ساده نیست؛ بلکه یکی از شایعترین و نگرانکنندهترین اختلالات روانی در کودکان و نوجوانان است که میتواند بر رشد شناختی، اجتماعی، تحصیلی و حتی جسمی آنان تأثیر بگذارد.
بر اساس دادههای علمی منتشرشده در راهنمای NICE NG134 (Depression in Children and Young People: Identification and Management)، بین ۲ تا ۸ درصد از کودکان و نوجوانان به درجاتی از افسردگی مبتلا هستند. این رقم در دوران بلوغ بهویژه میان دختران افزایش مییابد.
متأسفانه، در بسیاری از موارد علائم افسردگی در کودکان نادیده گرفته میشود یا با رفتارهای معمولی دوران رشد اشتباه گرفته میشود.
در جامعهای که فشار تحصیلی، تغییرات هویتی و مشکلات خانوادگی روزبهروز بیشتر میشود، آگاهی از نشانهها و راهکارهای درمانی افسردگی در کودکان، نهتنها برای والدین بلکه برای معلمان، مشاوران مدرسه و حتی همسالان ضروری است.
افسردگی اگر بهموقع تشخیص داده شود، کاملاً قابل درمان است.
اما تأخیر در شناسایی و درمان میتواند منجر به مشکلاتی چون:
افت عملکرد تحصیلی،
انزوای اجتماعی،
اضطراب و پرخاشگری،
و در موارد شدید، افکار خودآزاری یا خودکشی شود.
هدف این مقاله آن است که با اتکا بر پژوهشها و توصیههای راهنماهای علمی
شما را با نشانهها، علل، روشهای درمان و راههای حمایت مؤثر از کودکان و نوجوانان افسرده آشنا کند —
به زبانی علمی، اما ساده و کاربردی برای والدین، معلمان و مشاوران.
افسردگی در کودکان چیست؟
افسردگی نوعی اختلال خلقی است که با احساس مداوم غم، ناامیدی و از دست دادن علاقه به فعالیتهای روزمره مشخص میشود.
اما در کودکان، این علائم همیشه به شکل غم یا گریه ظاهر نمیشود.
در بسیاری از موارد، افسردگی کودک به صورت تحریکپذیری، پرخاشگری یا انزوا بروز میکند — چیزی که والدین ممکن است به اشتباه بهعنوان "لجبازی" یا "بیادبی" تفسیر کنند.
به گفته NICE، برای تشخیص افسردگی در کودکان و نوجوانان باید حداقل دو هفته علائم مداوم خلق پایین یا بیعلاقگی وجود داشته باشد، همراه با تغییر در خواب، اشتها، انرژی، تمرکز یا احساس ارزشمندی.
تفاوت غم طبیعی با افسردگی
همهی کودکان گاهی غمگین، ناامید یا خسته میشوند؛ این بخشی طبیعی از رشد هیجانی است.
اما افسردگی زمانی مطرح میشود که:
غم و بیعلاقگی برای مدت طولانی ادامه دارد،
عملکرد تحصیلی یا اجتماعی کاهش مییابد،
و علائم جسمی یا رفتاری مزمن ظاهر میشود.
| ویژگی | غم طبیعی | افسردگی |
|---|---|---|
| مدت زمان | کوتاه (چند ساعت تا چند روز) | طولانی (بیش از دو هفته) |
| واکنش به دلخوشیها | بهبود سریع با سرگرمی یا توجه | بیتفاوتی حتی نسبت به چیزهای مورد علاقه |
| تغییر در خواب و اشتها | نادر | رایج (کمخوابی، پرخوابی، بیاشتهایی یا پرخوری) |
| تأثیر بر عملکرد روزانه | اندک | قابلتوجه و پایدار |
| احساس بیارزشی یا گناه | ندارد | دارد |
بنابراین، اگر کودک برای مدتی طولانی بیانرژی، زودرنج، گوشهگیر یا بیعلاقه به بازی و دوستانش شده باشد، نیاز به ارزیابی روانشناختی دارد.
اهمیت شناسایی زودهنگام
افسردگی در کودکان اغلب پنهان میماند، زیرا:
کودکان هنوز مهارت کافی برای بیان احساسات خود ندارند،
خانوادهها تصور میکنند که «این رفتارها با بزرگ شدن درست میشود»،
یا از برچسب «اختلال روانی» میترسند.
اما هرچه درمان زودتر آغاز شود، پیشآگهی بهبود بسیار بهتر خواهد بود.
کودکانی که در سنین پایین تحت درمان روانشناختی قرار میگیرند، در نوجوانی و بزرگسالی کمتر دچار عود افسردگی یا اضطراب میشوند.
از دیدگاه علمی، درمان زودهنگام میتواند حتی باعث اصلاح مسیر رشد مغزی شود؛ زیرا افسردگی مداوم در سنین رشد بر سیستم عصبی و تنظیم هیجان اثر میگذارد.
علائم افسردگی در کودکان و نوجوانان
طبق دستورالعمل NICE NG134، علائم افسردگی در دو گروه سنی متفاوت است:
در کودکان (زیر ۱۲ سال):
بیعلاقگی به بازی یا مدرسه،
چسبیدن بیش از حد به والدین،
گریه یا زودرنجی بیدلیل،
شکایتهای مکرر جسمی (مثل دلدرد یا سردرد)،
کاهش تمرکز و افت نمرات،
بدخوابی یا کابوس،
گوشهگیری یا سکوت غیرعادی.
در نوجوانان (۱۲ تا ۱۸ سال):
احساس پوچی یا بیارزشی،
بیحوصلگی، پرخاشگری یا کنارهگیری از دوستان،
مصرف سیگار، الکل یا مواد بهعنوان فرار از احساسات،
افت تحصیلی یا غیبت از مدرسه،
از دست دادن انگیزه برای آینده،
افکار خودآزاری یا خودکشی.
هشدار: در صورت مشاهدهی صحبت درباره «مرگ»، «بیارزشی زندگی» یا «کاش نبودم»، باید بلافاصله با روانشناس یا روانپزشک کودک مشورت شود.
انواع افسردگی در کودکان بر اساس شدت
NICE سه سطح شدت برای افسردگی در کودکان معرفی میکند:
| سطح | ویژگیها | رویکرد درمانی پیشنهادی |
|---|---|---|
| خفیف (Mild) | خلق پایین، اما عملکرد روزانه نسبتاً حفظ شده | مشاوره روانشناختی کوتاهمدت، حمایت خانوادگی |
| متوسط (Moderate) | علائم مداوم و تأثیر محسوس بر تحصیل و روابط | درمان شناختیـرفتاری (CBT)، خانوادهدرمانی |
| شدید (Severe) | بیعلاقگی کامل، افکار خودکشی، اختلال عملکرد جدی | ترکیب رواندرمانی و دارودرمانی تحت نظارت روانپزشک کودک |
علل و عوامل مؤثر بر افسردگی در کودکان و نوجوانان
افسردگی نتیجهی یک عامل واحد نیست؛ بلکه محصول ترکیب پیچیدهای از عوامل زیستی، روانی، خانوادگی و اجتماعی است.
درک این عوامل به والدین و درمانگران کمک میکند تا نهتنها علائم را کاهش دهند، بلکه ریشههای آن را نیز اصلاح کنند.
۱. عوامل زیستی و ژنتیکی
سابقهی افسردگی یا اختلالات خلقی در خانواده (خصوصاً والدین)،
تغییر در سطح انتقالدهندههای عصبی مانند سروتونین و دوپامین،
اختلالات هورمونی (مانند بلوغ زودرس یا نامنظمی تیروئید)،
تفاوتهای ژنتیکی در واکنش به استرس.
مطالعات نشان میدهند کودکانی که یکی از والدینشان سابقهی افسردگی دارد، دو تا سه برابر بیشتر در معرض خطر ابتلا قرار دارند.
۲. عوامل روانشناختی
عزتنفس پایین و خودانتقادی،
احساس بیکفایتی در مدرسه یا جمع همسالان،
کمالگرایی و ترس از شکست،
باورهای منفی دربارهی خود و آینده،
دشواری در ابراز هیجان یا تنظیم احساسات.
این ویژگیها باعث میشوند کودک در مواجهه با فشارها و ناکامیهای روزمره، سریعتر به سمت افسردگی سوق پیدا کند.
۳. عوامل خانوادگی
روابط سرد، پرتنش یا طلاق والدین،
غفلت عاطفی یا انتقاد شدید از کودک،
از دست دادن یکی از اعضای خانواده (بهویژه در سالهای اولیهی زندگی)،
نبود ارتباط عاطفی ایمن یا فقدان حمایت والدین.
خانوادههای پرتنش یا فاقد ارتباط عاطفی مثبت، بستر مستعدی برای افسردگی کودکان فراهم میکنند.
۴. عوامل اجتماعی و محیطی
زورگویی (Bullying) در مدرسه یا فضای مجازی،
فشار تحصیلی و رقابت بالا،
فقر، تبعیض یا بیثباتی اجتماعی،
تجربهی حوادث آسیبزا (مثل آتشسوزی، تصادف، جنگ یا مهاجرت).
کودکان امروزی در معرض محرکهای استرسزای بیشتری هستند، اما مهارتهای مقابلهای کمتری دارند. از اینرو، نقش آموزش و حمایت عاطفی بسیار حیاتی است.
ارزیابی و تشخیص افسردگی
تشخیص دقیق افسردگی در کودکان نیازمند ارزیابی چندبُعدی و مصاحبهی تخصصی است.
روانشناسان توصیه میکنند که هر کودک با علائم خلق پایین بیش از دو هفته، باید توسط متخصص آموزشدیده ارزیابی شود.
مراحل ارزیابی شامل:
۱. مصاحبه با کودک و والدین
روانشناس یا روانپزشک، در فضایی امن و غیرقضاوتی، درباره احساسات، رفتارها، روابط خانوادگی و تغییرات اخیر زندگی پرسش میکند.
۲. مشاهدهی رفتار و تعامل
در جلسات اولیه، رفتار، زبان بدن و واکنشهای هیجانی کودک در تعامل با والدین بررسی میشود.
۳. استفاده از پرسشنامههای استاندارد
از ابزارهای علمی مانند:
Children’s Depression Inventory (CDI)
Revised Children’s Anxiety and Depression Scale (RCADS)
Mood and Feelings Questionnaire (MFQ)
برای ارزیابی شدت علائم استفاده میشود.
۴. بررسی اختلالات همراه
افسردگی در کودکان اغلب با مشکلات دیگری مانند اضطراب، بیشفعالی (ADHD) یا اختلال دلبستگی همراه است.
نکتهی مهم این است که درمان باید همزمان این اختلالات همراه را نیز در نظر بگیرد.
درمان افسردگی در کودکان و نوجوانان
هدف درمان نهتنها کاهش علائم افسردگی، بلکه بازگرداندن عملکرد اجتماعی، تحصیلی و هیجانی کودک است.
توصیه میشود درمانها باید پلهبهپله (Stepped Care) و متناسب با شدت افسردگی انتخاب شوند.
۱. درمانهای غیردارویی (مرحلهی نخست)
در موارد خفیف تا متوسط، نخستین گام درمان، رواندرمانی و حمایت خانوادگی است.
زه درمانهای غیردارویی در کودکان اثربخشی بالایی دارند و از دید بسیاری از متخصصین این حوزه در اولویت قرار دارند.
الف) درمان شناختیـرفتاری (CBT)
یکی از مؤثرترین درمانها برای افسردگی نوجوانان است.
در CBT، کودک یا نوجوان یاد میگیرد:
افکار منفی خود را شناسایی کند («من به درد هیچکاری نمیخورم»)،
آنها را با افکار واقعبینانه جایگزین کند،
و از رفتارهای اجتنابی یا انزواگرایانه فاصله بگیرد.
CBT معمولاً در ۱۰ تا ۱۲ جلسه انجام میشود و میتواند بهصورت فردی یا گروهی برگزار شود.
ب) درمان بینفردی برای نوجوانان (IPT-A)
این روش بر روابط و مهارتهای ارتباطی تمرکز دارد و برای نوجوانانی مفید است که افسردگی آنها ناشی از درگیریهای خانوادگی، طلاق یا طرد اجتماعی است.
در این جلسات، درمانگر کمک میکند تا نوجوان یاد بگیرد:
احساسات خود را بیان کند،
روابط سالمتری بسازد،
و از الگوهای ارتباطی ناسالم فاصله بگیرد.
ج) درمان خانوادهمحور (Family Therapy)
در اغلب موارد لازم است خانواده بخشی از درمان باشد، زیرا رفتارها و تعاملات خانوادگی میتوانند افسردگی کودک را تداوم بخشند یا برعکس، آن را کاهش دهند.
درمانگر در این جلسات:
الگوهای ارتباطی ناسالم را شناسایی میکند،
به والدین آموزش میدهد چگونه از انتقاد یا قضاوت بپرهیزند،
و راهکارهایی برای ایجاد گفتوگوی همدلانه ارائه میدهد.
د) مشاورهی حمایتی کوتاهمدت
در موارد خفیف، گفتوگوهای ساختارمند و حمایتی با مشاور یا روانشناس کودک میتواند خلق را بهبود دهد.
این روش شامل گوش دادن فعال، آموزش مهارتهای حل مسئله و تقویت عزتنفس است.
۲. درمانهای ترکیبی (در افسردگی متوسط تا شدید)
اگر علائم شدیدتر باشند یا پس از ۴ تا ۶ هفته رواندرمانی بهبود نیابد،
توصیه میشود درمان ترکیبی شامل رواندرمانی و دارودرمانی انجام شود.
درمان دارویی
تنها دارویی که در راهنمای NICE برای کودکان و نوجوانان تأیید شده است، فلوکستین (Fluoxetine) از خانوادهی SSRI است.
دارو باید فقط تحت نظارت روانپزشک کودک تجویز شود.
دوز مصرفی باید کم و تدریجی افزایش یابد.
همزمان جلسات رواندرمانی باید ادامه یابد.
در صورت بروز عوارض جانبی مانند بیخوابی، اضطراب یا افکار منفی، مصرف دارو باید بلافاصله بازبینی شود.
توجه: هیچ داروی ضدافسردگی نباید بدون ارزیابی تخصصی یا در خانه آغاز یا قطع شود.
۳. مداخلات مدرسهمحور
مدرسه یکی از بهترین مکانها برای شناسایی و حمایت از کودکان افسرده است.
پیشنهاد میشود:
معلمان آموزش ببینند تا علائم افسردگی را بشناسند،
جلسات مشاورهی مدرسه برای حمایت از کودک فراهم شود،
و برنامههایی برای افزایش مشارکت اجتماعی و احساس تعلق طراحی گردد.
در مرکز خدمات تخصصی روانشناختی و مشاوره کودک و نوجوان داوین،
درمانگران با همکاری والدین و مدارس، برنامههای مداخلهی تحصیلی و هیجانی را برای هر کودک بهصورت فردی تنظیم میکنند.
نقش خانواده در درمان و بهبود افسردگی
خانواده اولین و مهمترین منبع حمایت روانی برای کودک است.
در واقع موفقیت درمان افسردگی تا حد زیادی به همکاری و درک والدین بستگی دارد.
راهکارهایی برای والدین
گوش دادن فعال و همدلانه
بدون قضاوت یا نصیحت، به احساسات کودک گوش دهید. جملاتی مانند «میفهمم که ناراحتی» یا «حق داری اینطور احساس کنی» به کودک احساس درک شدن میدهد.حفظ نظم و ثبات در خانه
کودکان افسرده از تغییرات ناگهانی مضطرب میشوند. داشتن روتین ثابت در خواب، تغذیه و تکالیف مدرسه به آنها احساس امنیت میدهد.پرهیز از مقایسه یا سرزنش
جملاتی مانند «چرا مثل بقیه نیستی؟» یا «باید قویتر باشی» تنها احساس گناه را افزایش میدهد. در عوض، بر تلاشهای کوچک و پیشرفتهای روزانه تمرکز کنید.افزایش زمان مشترک خانوادگی
بازی، گردش، یا حتی گفتوگوهای کوتاه روزانه باعث افزایش صمیمیت و کاهش انزوا میشود.الگوسازی مثبت از تنظیم هیجان
والدینی که در مواجهه با استرس آرام و منطقی رفتار میکنند، به فرزندشان میآموزند که هیجانات را چگونه کنترل کند.همکاری با روانشناس کودک
شرکت در جلسات درمانی خانوادگی و اجرای تمرینهای پیشنهادی درمانگر، بخشی حیاتی از روند درمان است.
نقش مدرسه در حمایت از سلامت روان
مدرسه جایی است که بسیاری از نشانههای اولیهی افسردگی آشکار میشود.
کاهش تمرکز، افت نمرات، یا گوشهگیری از همسالان اغلب اولین زنگ خطرها هستند.
پیشنهادهایی برای مدارس
برگزاری کارگاههای آموزشی برای معلمان جهت شناسایی علائم افسردگی.
ایجاد فضایی امن برای گفتوگوی دانشآموزان درباره احساسات.
تشکیل تیم سلامت روان در مدارس برای ارجاع سریع به روانشناس یا مشاور.
همکاری نزدیک میان والدین و مشاوران مدرسه برای پیگیری وضعیت کودک.
مدرسهای که فرهنگ درک، پذیرش و همدلی را تقویت میکند، عملاً نقش درمانی نیز ایفا میکند.
حمایت اجتماعی و رسانهای
افسردگی در کودکان نباید تابو باشد.
افزایش آگاهی جامعه درباره سلامت روان، به کاهش برچسبزنی و افزایش مراجعه به مراکز تخصصی کمک میکند.
راهکارهای سطح جامعه
اجرای برنامههای آگاهیبخش در رسانهها و شبکههای اجتماعی.
آموزش والدین از طریق مراکز بهداشت و کارگاههای محلی.
همکاری سازمانهای مردمنهاد برای حمایت از خانوادههای آسیبپذیر.
در مرکز داوین، یکی از اهداف ما ارتقای فرهنگ گفتوگو درباره سلامت روان و ایجاد فضای امن برای کودکان و نوجوانان است.
پیشگیری از افسردگی در کودکان و نوجوانان
پیشگیری، مؤثرترین و کمهزینهترین راه برای مقابله با افسردگی است.
پیشنهاد میشود برنامههای پیشگیری از دوران پیشدبستانی آغاز شوند.
راهکارهای پیشگیرانه
تقویت مهارتهای هیجانی در کودکان:
آموزش مدیریت خشم، بیان احساسات و حل مسئله در خانه و مدرسه.ترویج عزتنفس و حس ارزشمندی:
تأکید بر تواناییها و پیشرفتهای فردی بهجای مقایسه با دیگران.تشویق به فعالیتهای بدنی و خلاقانه:
ورزش، نقاشی، موسیقی و بازی گروهی خلق مثبت را افزایش میدهند.آموزش استفاده سالم از فضای مجازی:
نوجوانان باید بدانند که تصاویر و سبک زندگی در شبکههای اجتماعی واقعی نیستند. گفتوگو درباره این موضوع ضروری است.ایجاد روابط حمایتی پایدار:
ارتباط گرم با والدین، معلمان و همسالان، عامل محافظتی اصلی در برابر افسردگی است.
بازتوانی و پیشگیری از عود
افسردگی میتواند مزمن یا عودکننده باشد، بهویژه اگر کودک در محیطهای پرتنش باقی بماند.
بنابراین مراقبت پس از درمان (Follow-up) بخش مهمی از روند بهبودی است.
پیشنهادهایی برای مراقبت بلندمدت
جلسات پیگیری منظم هر ۳ تا ۶ ماه یکبار،
آموزش خانواده درباره نشانههای عود (مثل تغییر خواب، بیعلاقگی یا تحریکپذیری)،
تداوم مهارتهای آموختهشده در جلسات CBT،
ایجاد برنامهی حمایتی در مدرسه برای بازگشت آرام به تحصیل.
نقش فناوری و فضای مجازی
تحقیقات اخیر نشان میدهد که مصرف زیاد شبکههای اجتماعی و مقایسه مداوم خود با دیگران، در افزایش افسردگی نوجوانان نقش دارد.
اما فناوری میتواند بخشی از راهحل هم باشد:
استفاده از اپلیکیشنهای سلامت روان برای پیگیری خلق،
جلسات مشاورهی آنلاین برای مناطق دورافتاده،
و محتوای آموزشی مثبت در فضای مجازی.
در کلینیک داوین، خدمات روانشناختی و مشاوره و پیگیری درمان بهصورت آنلاین نیز ارائه میشود تا خانوادهها بتوانند در هر نقطهای دسترسی راحتتری به روانشناس کودک و نوجوان خود داشته باشند.
جمعبندی
افسردگی در کودکان و نوجوانان پدیدهای واقعی و جدی است، نه صرفاً «دلنازکی» یا «دورهی بلوغ».
اگر بهموقع شناسایی و درمان شود، میتوان از آسیبهای طولانیمدت آن بر ذهن و آیندهی کودک جلوگیری کرد.
هر کودک افسرده نیاز دارد کسی احساسش را درک کند و به او اطمینان دهد که تنها نیست.
با ترکیب درمان علمی، حمایت خانوادگی و همکاری مدرسه و جامعه، میتوان امید و نشاط را به زندگی او بازگرداند.
اگر شما والدین عزیز یا معلمان گرامی متوجه تغییراتی در خلق، خواب، اشتها یا رفتار فرزندتان شدهاید —
اگر او بهطور مداوم ناراحت، بیانرژی یا گوشهگیر است —
بدانید که کمک تخصصی میتواند نقطهی آغاز تغییر باشد.
در مرکز خدمات تخصصی روانشناختی و مشاوره کودک و نوجوان داوین،
تیم ما با بهرهگیری از آخرین استانداردهای علمی بینالمللی از جمله NICE NG134،
و رویکردهای درمانی مؤثر مانند درمان شناختیـرفتاری (CBT)، درمان خانوادهمحور (FBT) و مشاوره مدرسهمحور،
به شما و فرزندتان کمک میکند تا مسیر بهبودی را با آرامش و اطمینان طی کنید.
منابع :
.NICE. Depression in children and young people: identification and management (NG134), 2019
.World Health Organization (WHO). Mental health of children and adolescents, 2023
.American Psychological Association (APA). Childhood Depression Factsheet, 2022
.National Institute of Mental Health (NIMH). Depression in Children and Adolescents, 2021
می توانید از طریق واتس آپ یا فرم درخواست مشاوره با ما در تماس باشید.
